Anıtkabir

Die stilte kom voor enigiets anders. Jy kom van 'n besige Ankara-straat af, gaan deur die hek, en die verkeersgeraas verdwyn agter die bome. Dan hoor jy jou eie voetstappe op klip. Die plaveisel hier is groot en vaal, en dit dra klank skoon. Wind beweeg oor die oop grond met niks om dit te breek nie. Iewers voor jou tref 'n wag se stewels die sypaadjie in 'n stadige, doelbewuste ritme. Mense verlaag hul stemme sonder om gevra te word.

Kyk op na die heuwel. Hierdie terrein is deels gekies vir sy ligging - hoë grond met 'n wye uitsig oor die hoofstad. Toe die werk begin het, het argeoloë iets onverwags in die heuwel self gevind. Grafhope uit die Frigiese tydperk, duisende jare oud, het onder die oppervlak gelê. Hulle is opgegrawe, en die vondste is na museums in die stad gegaan. Dus het die grond wat vir 'n twintigste-eeuse graf gekies is, reeds 'n begraafplaas geblyk te gewees het, baie lank tevore.

Die ontwerp het voortspruit uit 'n oop kompetisie wat in die vroeë 1940's gehou is. Argitekte van Turkye en die buiteland het inskrywings ingedien. Twee Turkse argitekte, Emin Onat en Orhan Arda, het gewen met 'n skema wat beide 'n koepelvormige Ottomaanse vorm en 'n kopie van 'n klassieke tempel vermy het. Wat hulle geskep het, is streng, reghoekig en baie groot, gebou van klip, met vierkantige kolomme eerder as ronde. Dit was bedoel om soos niks anders te lyk nie, en dit lyk ook so.

Konstruksie het van 1944 tot 1953 geduur, deur jare toe die land min geld gehad het. Mustafa Kemal Atatürk, die stigter en eerste president van die Turkse Republiek, is op 10 November 1938 oorlede. Sy liggaam het in 'n museumgebou elders in Ankara gerus terwyl hierdie terrein gebou is. Op 10 November 1953, vyftien jaar na sy dood, is sy oorskot hierheen gebring. Daardie datum is waarom die herdenking elke jaar op hierdie plek gevier word.

Begin waar die meeste besoekers begin, op die Leeupad. Vier-en-twintig klipleeus staan in pare teenoor mekaar. Hulle is in 'n doelbewus ou styl gekerf, ontleen aan Hetitiese beeldhouwerk - die Bronstydperk-beskawing van sentraal-Anatolië, waarvan die hoofstad 'n paar uur oos hiervandaan gelê het. Die leeus brul of steier nie. Hulle lê kalm en swaar, met hul voorpote vorentoe. Die keuse was doelbewus. Krag wat in rus getoon word, lees anders as krag wat in bedreiging getoon word.

Die stap self is deel van die ontwerp. Die Leeupad is lank, gelyk en effens vernouend, en dit is geplavei op 'n manier wat jou laat stadiger ry. Daar is geen kortpad en geen sypaadjie nie. Almal benader dieselfde pad, teen ongeveer dieselfde spoed, te voet. Of jy nou as staatshoof of 'n skoolleerling aankom, die gebou laat jou daardie afstand self aflê voordat dit jou enigiets sal wys.

Aan die einde maak die grond oop in 'n groot seremoniële plein. Die plaveisel is gelê in 'n patroon van gekleurde klip wat dikwels vergelyk is met 'n Anatoliese tapyt wat oor die grond versprei is. Tien torings staan om die kante van hierdie ruimte, elk met 'n naam wat verband hou met die waardes en gebeure van die republiek se stigting, en elk met gekerfde reliëfs. Grond wat uit elke provinsie van die land gebring is, is hier geplaas, sodat die hele Turkye onder die voete verteenwoordig word.

Die klip verdien aandag. Die materiale kom van steengroewe in verskillende streke van Turkye, en die kleure verskil van een deel van die kompleks na 'n ander - warm room, grys, rooi, donker kleure naby die graf self. Gaan jou oog langs 'n muur in lae son en die variasie wys duidelik. Niks is ingevoer om die punt te maak nie. Die gebou is uit die land wat dit herdenk, saamgestel, wat 'n doelbewus geneemde besluit was.

Klim nou die wye trappe na die Eresaal. Aan weerskante van die trap is groot reliëfpanele wat tonele uit die oorlog wys wat die republiek gestig het. Bo ondersteun 'n ry hoë vierkantige kolomme 'n swaar klipadak. Die skaal verander hier. As hulle aan die voet van daardie kolomme staan, hou die meeste mense op met praat. Die verhoudings is bereken om 'n individu klein te laat voel sonder om uitgesluit te voel, en dit werk op amper almal.

Binne-in die saal is die lig dof en die plafon is hoog, met 'n mosaïekpatroon geneem uit tradisionele Turkse tekstiel- en tapytontwerpe. Aan die verste punt staan 'n enkele enorme blok marmer. Dit is belangrik om te verstaan wat dit is. Daardie blok is 'n merker, nie 'n kis nie. Atatürk se oorskot lê in 'n kamer onder, uitgesny in die heuwel, op dieselfde as. Besoekers nader die merker, stop en staan. Baie bring blomme en los dit daar.

Oorkant die plein, teenoor die hoofgraf, is 'n tweede graf. Dit bevat İsmet İnönü, wat in die onafhanklikheidsoorlog geveg het, as eerste minister gedien het en die land se tweede president geword het. Hy is in 1973 oorlede en is hier begrawe teenoor sy voorganger. Om die twee mans teenoor mekaar oor dieselfde oop ruimte te plaas, is 'n eenvoudige argitektoniese stelling oor kontinuïteit, gemaak sonder enige behoefte aan 'n skriftelike verduideliking.

Die kompleks bevat ook 'n museum, en dit is meer aangrypend as wat die meeste mense verwag. Daar is Atatürk se persoonlike besittings, sy uniforms, sy lessenaar, sy boeke met sy eie notas in die kantlyne, en een van sy motors. Hy het voortdurend gelees en in sy boeke geskryf terwyl hy gegaan het. Elders wys groot geverfde panoramas die veldtogte van die onafhanklikheidsoorlog. Die seremoniële wag verander met tussenposes deur die dag, in stilte, voor wie ook al daar staan.

Voordat jy vertrek, stap na die rand van die plein en kyk uit oor Ankara onder. Van hier af versprei die stad in alle rigtings – woonstelblokke, heuwels, paaie, gewone lewe wat voortduur. Draai om en kyk na die plein self, en let op hoeveel mense vandag hier is, van klein kinders tot mense wat oud genoeg is om 1953 te onthou. Dit is 'n plek waarheen mense om hul eie redes kom. Staan stil vir 'n oomblik, stap dan terug met die Leeupad af.