Anıtkabir

Voordat er iets anders gebeurt, valt de stilte. Je komt van een drukke straat in Ankara, loopt door de poort en het verkeerslawaai verdwijnt achter de bomen. Dan hoor je je eigen voetstappen op de stenen. De bestrating is hier grof en licht van kleur en geleidt het geluid helder. De wind waait over het open terrein zonder dat er iets is dat het geluid kan breken. Ergens verderop klinken de laarzen van een bewaker met een langzaam, weloverwogen ritme op de stoep. Mensen dempen hun stem zonder dat erom gevraagd wordt.

Kijk omhoog naar de heuvel. Deze locatie werd mede gekozen vanwege de ligging – een hooggelegen plek met een weids uitzicht over de hoofdstad. Toen de werkzaamheden begonnen, ontdekten archeologen iets onverwachts in de heuvel zelf. Onder het oppervlak lagen grafheuvels uit de Frygische periode, duizenden jaren oud. Ze werden opgegraven en de vondsten werden naar musea in de stad gebracht. Zo bleek de grond die was uitgekozen voor een twintigste-eeuws grafmonument al heel lang daarvoor een begraafplaats te zijn geweest.

Het ontwerp kwam voort uit een open wedstrijd die begin jaren veertig werd gehouden. Architecten uit Turkije en het buitenland dienden ontwerpen in. Twee Turkse architecten, Emin Onat en Orhan Arda, wonnen met een ontwerp dat zowel een Ottomaanse koepelvorm als een kopie van een klassieke tempel vermeed. Wat ze creëerden is streng, rechthoekig en zeer groot, gebouwd van steen, met vierkante in plaats van ronde zuilen. Het was de bedoeling dat het nergens op leek, en dat is ook gelukt.

De bouw duurde van 1944 tot 1953, in een tijd dat het land weinig geld te besteden had. Mustafa Kemal Atatürk, de oprichter en eerste president van de Turkse Republiek, was op 10 november 1938 overleden. Zijn lichaam lag opgebaard in een museumgebouw elders in Ankara terwijl deze plek werd gebouwd. Op 10 november 1953, precies vijftien jaar na zijn dood, werden zijn stoffelijke resten hierheen gebracht. Die datum is de reden waarom de herdenking hier elk jaar plaatsvindt.

Begin waar de meeste bezoekers beginnen, op de Leeuwenweg. Vierentwintig stenen leeuwen staan in paren tegenover elkaar langs de toegangsweg. De leeuwen zijn gebeeldhouwd in een opzettelijk oude stijl, geïnspireerd op de Hettitische beeldhouwkunst – de beschaving uit de Bronstijd in Centraal-Anatolië, waarvan de hoofdstad een paar uur ten oosten van hier lag. De leeuwen brullen niet en staan niet op hun achterpoten. Ze liggen kalm en zwaar, met hun voorpoten naar voren. Deze keuze was bewust. Kracht in rust straalt iets anders uit dan kracht in dreiging.

De wandeling zelf maakt deel uit van het ontwerp. De Leeuwenweg is lang, vlak en loopt iets smaller toe. De bestrating dwingt je om langzamer te lopen. Er is geen kortere route en geen zijpad. Iedereen komt op dezelfde manier aanlopen, ongeveer in hetzelfde tempo. Of je nu als staatshoofd of als schoolkind aankomt, het gebouw dwingt je om die afstand zelf af te leggen voordat het je iets laat zien.

Aan het einde opent het terrein zich naar een groot ceremonieel plein. De bestrating is gelegd in een patroon van gekleurde stenen dat vaak wordt vergeleken met een Anatolisch tapijt dat over de grond is uitgespreid. Tien torens staan rond de randen van deze ruimte, elk met een naam die verbonden is met de waarden en gebeurtenissen van de stichting van de republiek, en elk voorzien van gebeeldhouwde reliëfs. Aarde uit elke provincie van het land is hier gestort, zodat heel Turkije onder de voeten vertegenwoordigd is.

De steen verdient aandacht. Het materiaal is afkomstig uit steengroeven in verschillende regio's van Turkije, en de kleuren verschillen van het ene deel van het complex tot het andere — warm crème, grijs, rood, donkere tinten vlakbij het graf zelf. Laat je blik langs een muur glijden in de laagstaande zon en de variatie is duidelijk zichtbaar. Niets is geïmporteerd om dit punt te benadrukken. Het gebouw is samengesteld uit materialen uit het land dat het herdenkt, een bewuste keuze.

Beklim nu de brede trappen naar de Eregalerij. Aan weerszijden van de trap bevinden zich grote reliëfpanelen met scènes uit de oorlog die de republiek stichtte. Daarboven draagt een rij hoge, vierkante zuilen een zwaar stenen dak. De schaal verandert hier. Staand aan de voet van die zuilen, verstomt het grootste deel van de bezoekers. De verhoudingen zijn zo berekend dat iemand zich klein voelt zonder zich buitengesloten te voelen, en dat werkt bij vrijwel iedereen.

Binnen in de hal is het licht gedempt en het plafond hoog, versierd met mozaïeken geïnspireerd op traditionele Turkse textiel- en tapijtontwerpen. Aan het uiteinde staat een enorm marmeren blok. Het is belangrijk te begrijpen wat dit blok is. Het is een gedenkteken, geen grafkist. De stoffelijke resten van Atatürk liggen in een kamer eronder, uitgehouwen in de heuvel, op dezelfde as. Bezoekers naderen het gedenkteken, stoppen en blijven staan. Velen brengen bloemen mee en leggen die daar neer.

Aan de overkant van het plein, tegenover het hoofdgraf, bevindt zich een tweede graf. Hierin ligt İsmet İnönü, die vocht in de onafhankelijkheidsoorlog, premier was en de tweede president van het land werd. Hij stierf in 1973 en werd hier begraven tegenover zijn voorganger. De plaatsing van de twee mannen tegenover elkaar op dezelfde open ruimte is een duidelijke architectonische boodschap over continuïteit, die geen verdere uitleg behoeft.

Het complex herbergt ook een museum, dat indrukwekkender is dan de meeste mensen verwachten. Er zijn persoonlijke bezittingen van Atatürk te zien: zijn uniformen, zijn bureau, zijn boeken met aantekeningen in de kantlijn en een van zijn auto's. Hij las voortdurend en schreef onderweg in zijn boeken. Elders tonen grote geschilderde panorama's de veldtochten van de onafhankelijkheidsoorlog. De ceremoniële erewacht wisselt gedurende de dag met tussenpozen, in stilte, voor wie er op dat moment ook maar staat.

Loop voordat u vertrekt naar de rand van het plein en kijk uit over Ankara beneden. Vanaf hier strekt de stad zich in alle richtingen uit: flatgebouwen, heuvels, wegen, het gewone leven dat gewoon doorgaat. Draai u om en kijk naar het plein zelf en merk op hoeveel mensen hier vandaag zijn, van kleine kinderen tot mensen die oud genoeg zijn om zich 1953 te herinneren. Dit is een plek waar mensen om hun eigen redenen naartoe komen. Sta even stil en loop dan terug over de Leeuwenweg.