Anıtkabir

Cisza nadchodzi, zanim zapadnie cokolwiek innego. Wchodzisz z ruchliwej ulicy Ankary, przechodzisz przez bramę, a hałas ruchu cichnie za drzewami. Potem słyszysz własne kroki na kamieniu. Bruk jest tu szeroki i blady, a dźwięk niesie się czysto. Wiatr smaga otwarty teren, którego nic nie zakłóca. Gdzieś przed tobą buty strażnika uderzają o chodnik w powolnym, rozważnym rytmie. Ludzie zniżają głosy, nieproszeni.

Spójrz w górę na wzgórze. Miejsce to wybrano częściowo ze względu na położenie – wzniesienie z rozległym widokiem na stolicę. Kiedy rozpoczęły się prace, archeolodzy odkryli coś nieoczekiwanego na samym wzgórzu. Pod powierzchnią znajdowały się kurhany z okresu frygijskiego, liczące tysiące lat. Zostały one odkopane, a znaleziska trafiły do muzeów w mieście. Okazało się więc, że teren wybrany pod grobowiec z XX wieku był miejscem pochówku już dawno temu.

Projekt powstał w wyniku otwartego konkursu zorganizowanego na początku lat 40. XX wieku. Architekci z Turcji i zagranicy zgłosili swoje prace. Dwóch tureckich architektów, Emin Onat i Orhan Arda, zwyciężyło dzięki projektowi, który unikał zarówno kopulastej formy osmańskiej, jak i kopii świątyni antycznej. Ich dzieło jest surowe, prostokątne i bardzo duże, zbudowane z kamienia, z kwadratowymi, a nie okrągłymi kolumnami. Miało wyglądać jak nic innego i tak jest.

Budowa trwała od 1944 do 1953 roku, w latach, gdy kraj miał niewiele pieniędzy. Mustafa Kemal Atatürk, założyciel i pierwszy prezydent Republiki Tureckiej, zmarł 10 listopada 1938 roku. Jego ciało spoczęło w budynku muzeum w innym miejscu w Ankarze, podczas gdy budowa tego miejsca była kontynuowana. 10 listopada 1953 roku, dokładnie piętnaście lat po jego śmierci, jego szczątki zostały tu przeniesione. Właśnie dlatego rocznica obchodzona jest w tym miejscu co roku.

Zacznij od miejsca, w którym rozpoczyna większość zwiedzających, czyli od Drogi Lwa. Dwadzieścia cztery kamienne lwy ustawione parami wzdłuż drogi. Są one celowo wyrzeźbione w starym stylu, zaczerpniętym z rzeźby hetyckiej – cywilizacji epoki brązu w centralnej Anatolii, której stolica znajdowała się kilka godzin drogi na wschód. Lwy nie ryczą ani nie stają dęba. Leżą, spokojne i ciężkie, z przednimi łapami wysuniętymi do przodu. Wybór był celowy. Siła ukazana w spoczynku ma inny wydźwięk niż siła ukazana w obliczu zagrożenia.

Sama ścieżka jest częścią projektu. Droga Lwa jest długa, płaska i lekko zwężająca się, a jej brukowana nawierzchnia zmusza do zwolnienia tempa. Nie ma tu skrótów ani bocznych ścieżek. Wszyscy idą tą samą drogą, mniej więcej z tą samą prędkością, pieszo. Niezależnie od tego, czy przybywasz jako głowa państwa, czy uczeń, budynek zmusza cię do samodzielnego pokonania tego dystansu, zanim cokolwiek ci pokaże.

Na końcu placu przechodzisz w duży plac ceremonialny. Bruk ułożono we wzór z kolorowego kamienia, który często porównywano do anatolijskiego dywanu rozłożonego na ziemi. Na obrzeżach tej przestrzeni wznosi się dziesięć wież, każda z nazwą związaną z wartościami i wydarzeniami związanymi z powstaniem republiki, a każda z nich ozdobiona jest rzeźbionymi reliefami. Ziemia sprowadzona z każdej prowincji kraju została tu umieszczona, tak aby cała Turcja była reprezentowana pod stopami.

Kamień zasługuje na uwagę. Materiały pochodzą z kamieniołomów z różnych regionów Turcji, a kolory różnią się w zależności od części kompleksu – ciepły krem, szarość, czerwień, ciemne tony w pobliżu samego grobowca. Wystarczy przesunąć wzrok wzdłuż ściany w niskim słońcu, aby dostrzec tę różnorodność. Nic nie zostało sprowadzone, aby podkreślić ten fakt. Budynek został wzniesiony poza krajem, który upamiętnia, co było świadomą decyzją.

Teraz wejdź po szerokich schodach w stronę Sali Honorowej. Po obu stronach schodów znajdują się duże płaskorzeźby przedstawiające sceny z wojny, która doprowadziła do powstania republiki. Powyżej rząd wysokich, kwadratowych kolumn podtrzymuje ciężki, kamienny dach. Skala tutaj się zmienia. Stojąc u podstawy tych kolumn, większość ludzi milknie. Proporcje zostały tak dobrane, aby jednostka czuła się mała, ale nie wykluczona, i to działa na prawie każdego.

W holu panuje słabe światło, a sufit jest wysoki, ozdobiony mozaiką zaczerpniętą z tradycyjnych tureckich wzorów tkanin i dywanów. Na samym końcu stoi ogromny blok marmuru. Ważne jest, aby zrozumieć, czym on jest. Ten blok to pomnik, a nie trumna. Szczątki Atatürka spoczywają w komorze poniżej, wykutej w wzgórzu, na tej samej osi. Zwiedzający podchodzą do pomnika, zatrzymują się i stają. Wielu przynosi kwiaty i zostawia je tam.

Po drugiej stronie placu, naprzeciwko głównego grobowca, znajduje się drugi grób. Spoczywa w nim İsmet İnönü, który walczył w wojnie o niepodległość, był premierem i został drugim prezydentem kraju. Zmarł w 1973 roku i został tu pochowany twarzą do swojego poprzednika. Umieszczenie tych dwóch mężczyzn naprzeciw siebie, na tej samej otwartej przestrzeni, to proste architektoniczne stwierdzenie o ciągłości, bez potrzeby pisemnego wyjaśnienia.

W kompleksie mieści się również muzeum, które robi większe wrażenie, niż większość ludzi się spodziewa. Znajdują się tam rzeczy osobiste Atatürka, jego mundury, biurko, książki z jego własnymi notatkami na marginesach i jeden z jego samochodów. Czytał nieustannie i pisał w swoich książkach w trakcie podróży. W innych miejscach, duże, malowane panoramy przedstawiają kampanie wojny o niepodległość. Warta ceremonialna zmienia się w odstępach czasu w ciągu dnia, w ciszy, przed każdym, kto akurat tam stoi.

Zanim wyjdziesz, podejdź do krawędzi placu i spójrz na Ankarę w dole. Z góry miasto rozciąga się we wszystkich kierunkach – bloki mieszkalne, wzgórza, drogi, toczy się tam zwyczajne życie. Odwróć się i spójrz na sam plac, a zauważysz, ilu ludzi jest tu dzisiaj, od małych dzieci po osoby wystarczająco stare, by pamiętać rok 1953. To miejsce, do którego ludzie przychodzą z własnych powodów. Stań w ciszy przez chwilę, a następnie idź z powrotem Drogą Lwa.