Bursa Groot Moskee

Stap deur die deur en die stadsgeraas word stil. In sy plek, water. 'n Fontein spat in die middel van die gebedsaal, 'n onverwagte geluid binnenshuis, wat saggies onder klipgewelf weergalm. Die vloer sprei uit in tapyt, rooi en sag onder die voete. Twintig koepels hang in rye bo-oor, rusend op twaalf massiewe pilare. Daglig val deur 'n glasdak bo die fontein en lê op die water. Mense sit teen die pilare, lees, rus, bid. Niemand haas hom hier binne nie.

Dit is die Groot Moskee van Bursa, Ulu Cami in Turks, gebou tussen 1396 en 1399 op bevel van Sultan Bayezid die Eerste. Sy bynaam was Yildirim, die Donderslag, verdien deur die spoed van sy militêre veldtogte. Bursa was die eerste groot hoofstad van die Ottomane, en dit was sy uitstaande moskee, die grootste wat die jong dinastie nog probeer het. Meer as ses eeue later is dit steeds 'n werkende moskee in die middel van die stad se daaglikse lewe, omring deur basaars.

'n Bekende storie verduidelik die plafon. Voor die Slag van Nicopolis in 1396 het Bayezid belowe om twintig moskees te bou as God hom die oorwinning sou gee. Hy het gewen, lui die storie, en toe een moskee met twintig koepels gebou, op advies van 'n geleerde en met die oog op die tesourie. Geskiedkundiges kan nie die gelofte bevestig nie. Wat seker is, is die getal. Staan naby 'n pier en tel die vlak koepels in hul vier rye van vyf. Die kompromie, as dit een was, het 'n saal opgelewer soos geen ander Ottomaanse moskee nie.

Die binnenshuise fontein het sy eie tradisie. Plaaslike inwoners sê dat toe grond vir die moskee gekoop is, een hardkoppige eienaar geweier het om sy erf te verkoop. 'n Moskee kan nie op onregverdig geneemde grond staan nie, daarom is die fontein, volgens die tradisie, presies bo-oor daardie betwiste erf geplaas, wat gebedsruimte daarvan af gehou het. Dokumente vir die verhaal ontbreek, maar die sadirvan, die ablusiefontein, is werklik binnenshuis, wat skaars is, en die opening daarbo is later met glas toegemaak. Die geluid daarvan bereik elke hoek van die saal.

Kyk nou na die mure en pilare. Die moskee bevat 192 monumentale kalligrafiese panele, een van die belangrikste versamelings van muurkalligrafie in die Islamitiese wêreld. Meester-kalligrafe het hulle oor die eeue heen geverf en herverf, meestal in swart en goud. Sommige spel verse van die Koran uit, ander die name van God. Jy hoef nie Arabies te lees om hul effek te voel nie. Die letters is saamgestel soos prente, gebalanseerd en enorm, sommige langer as 'n persoon.

Onder die inskripsies, soek vir 'n letter gevorm soos 'n komma met 'n diep ronde bak, wat alleen op verskeie plekke herhaal word. Dit is die Arabiese letter waw. Kalligrawe en mistici het hierdie letter met betekenis gelaai. Die numeriese waarde daarvan, die vorm daarvan soos 'n persoon wat in gebed gebuig is, die rol daarvan in die woord vir eed. Die gepaarde waw-panele van hierdie moskee is veral geliefd, en jy mag dalk besoekers sien wat daardie enkele letter meer as enigiets anders in die gebou fotografeer.

Die hout minbar, die preekstoel langs die gebedsnis, verdien stadige aandag. Dit is aan die einde van die veertiende eeu uit okkerneut gesny en in die kundekari-tegniek aanmekaargesit, honderde ineengeskakelde stukke wat sonder spykers of gom verbind is. Geometriese sterre en veelhoeke bedek die flanke daarvan. 'n Moderne bewering hou vol dat die patroon die son en planete op hul relatiewe afstande kodeer. Neem dit as 'n storie, nie 'n feit nie. Die sekerheid is die skrynwerk, steeds styf na seshonderd jaar.

Tradisie versamel ook rondom die moskee se openingseremonie. 'n Nederige bakker van die stad, onthou as Somuncu Baba, is daardie dag geopenbaar, so lui die storie, as 'n verborge heilige, toe hy gevra is om die openingspreek te lewer en die eerste hoofstuk van die Koran op sewe verskillende maniere verduidelik het. Bursa vertel steeds die verhaal, en bakkerye roep steeds sy naam aan. Behandel dit as heilige folklore, die soort wat wys wat 'n stad wil hê sy geboue moet beteken.

Die gebou het ware straf oorleef. Timur se leër het Bursa in 1402 beset nadat hulle Bayezid in die Slag van Ankara verslaan het, en die stad het weer in latere beleërings gely, toe die moskee self beskadig en herstel is. 'n Groot aardbewing in 1855 het baie van die koepels laat ineenstort, wat in die jare wat gevolg het, herbou is. Elke herstelwerk het spore vir skerp oë gelaat, in veranderde klipwerk en hernude verf. 'n Werkende gebou wat ses eeue oud is, is nooit 'n enkele oomblik nie. Dit is 'n lang onderhandeling met ramp.

As argitektuur is die saal rondom jou 'n brug tussen eras. Vroeë Ottomaanse bouers het die Seljuk-tradisie van breë gebedsale wat deur baie stutte ondersteun word, geërf, en dit is die grootste uitdrukking daarvan. Latere keiserlike moskees in Istanbul het 'n ander idee nagejaag, een enorme koepel oor een oop ruimte. Hier is die plesier anders. Twintig beskeie koepels, ritme in plaas van klimaks, 'n saal wat voel soos 'n beskutte rooster van klip. Baie besoekers vind dit meer intiem as die beroemde koepels wat daarna gekom het.

In 2014 het UNESCO Bursa se vroeë Ottomaanse monumente, hierdie moskee onder hulle, op die Wêrelderfenislys geplaas, saam met die dorpie Cumalıkızık buite die stad. Wanneer jy vertrek, sit die omgewing die storie voort. Die oordekte basaar begin amper by die moskeedeur, en 'n kort entjie bring jou na Koza Han, 'n binnehof-herberg wat in 1491 gebou is, waar syhandelaars vir vyf eeue handel gedryf het. Teetuine vul nou die erf, rondom 'n klein verhewe gebedskiosk.

Voordat jy gaan, keer terug na die fontein en bly vir nog 'n minuut. Water hou sy eie tyd. Dit het deur hierdie saal geloop terwyl sultans gekom en gegaan het, terwyl aardbewings en brande herstel is, terwyl die ryk geëindig het en die republiek begin het. Rondom jou gaan mense voort om te doen wat mense hier sedert 1399 gedoen het. Sit, was, fluister, rus hul rûe teen warm klip. Voeg jou minuut by daardie lang verslag, en stap dan terug in die basaargeraas.