مسجد جامع بورسا

از در که رد می‌شوی، صدای شهر قطع می‌شود. به جایش، آب. فواره‌ای در وسط نمازخانه می‌پاشد، صدایی غیرمنتظره در داخل خانه، که به آرامی زیر طاق‌های سنگی طنین‌انداز می‌شود. کف با فرشی قرمز و نرم در زیر پا گسترده شده است. بیست گنبد در ردیف‌هایی بالای سر آویزان هستند که بر روی دوازده ستون عظیم قرار گرفته‌اند. نور روز از طریق سقف شیشه‌ای بالای فواره به داخل می‌ریزد و روی آب قرار می‌گیرد. مردم به ستون‌ها تکیه می‌دهند، مطالعه می‌کنند، استراحت می‌کنند و دعا می‌کنند. هیچ‌کس اینجا عجله نمی‌کند.

این مسجد جامع بورسا، یا به ترکی اولو کامی، است که بین سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۹ به دستور سلطان بایزید اول ساخته شد. لقب او ییلدیریم، رعد و برق، بود که به دلیل سرعت لشکرکشی‌های نظامی‌اش به دست آمد. بورسا اولین پایتخت بزرگ عثمانی‌ها بود و این مسجد، بزرگترین مسجدی بود که سلسله جوان تا به حال ساخته بود. بیش از شش قرن بعد، این مسجد هنوز هم یک مسجد فعال در مرکز زندگی روزمره شهر است که توسط بازارها احاطه شده است.

یک داستان معروف سقف را توضیح می‌دهد. قبل از نبرد نیکوپولیس در سال ۱۳۹۶، بایزید نذر کرد که اگر خداوند به او پیروزی عطا کند، بیست مسجد بسازد. طبق داستان، او پیروز شد و سپس به توصیه یک محقق و با نظارت بر خزانه، یک مسجد با بیست گنبد ساخت. مورخان نمی‌توانند این نذر را تأیید کنند. آنچه مسلم است تعداد آنهاست. نزدیک یک اسکله بایستید و گنبدهای کم‌عمق را در چهار ردیف پنج‌تایی بشمارید. اگر مصالحه یکی بوده باشد، تالاری ایجاد شده که با هیچ مسجد عثمانی دیگری متفاوت است.

فواره داخلی سنت خاص خود را دارد. مردم محلی می‌گویند وقتی زمین برای مسجد خریداری می‌شد، یک مالک سرسخت از فروش قطعه زمین خود امتناع ورزید. یک مسجد نمی‌تواند روی زمینی که به ناحق تصرف شده باشد، قرار گیرد، بنابراین طبق روایات، فواره دقیقاً روی آن قطعه زمین مورد اختلاف قرار گرفت و فضای نماز را از آن دور نگه داشت. اسنادی برای این داستان وجود ندارد، اما سادیروان، چشمه وضو، واقعاً در داخل خانه است که نادر است و دهانه بالای آن بعداً با شیشه بسته شد. صدای آن به هر گوشه تالار می‌رسد.

حالا به دیوارها و ستون‌ها نگاه کنید. این مسجد دارای ۱۹۲ تابلوی خوشنویسی عظیم است که یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های خوشنویسی دیواری در جهان اسلام محسوب می‌شود. خوشنویسان چیره‌دست در طول قرن‌ها، عمدتاً با رنگ‌های مشکی و طلایی، آنها را بارها نقاشی و رنگ‌آمیزی کرده‌اند. برخی از آنها آیات قرآن و برخی دیگر نام‌های خداوند را هجی می‌کنند. برای احساس تأثیر آنها نیازی به خواندن زبان عربی ندارید. حروف مانند تصاویر، متعادل و عظیم، و برخی بلندتر از یک انسان، ترکیب شده‌اند.

در میان کتیبه‌ها، به دنبال حرفی به شکل ویرگول با یک کاسه گرد عمیق باشید که به تنهایی در چندین جا تکرار شده است. این حرف عربی «واو» است. خوشنویسان و عرفا این حرف را سرشار از معنا کرده‌اند. ارزش عددی آن، شکل آن مانند شخصی که در حال رکوع در نماز است، نقش آن در کلمه سوگند. تابلوهای زوج «واو» این مسجد به ویژه مورد علاقه هستند و ممکن است بازدیدکنندگانی را ببینید که بیش از هر چیز دیگری در ساختمان از آن حرف واحد عکس می‌گیرند.

منبر چوبی، منبر کنار محراب، شایسته توجه ویژه است. این بنا در اواخر قرن چهاردهم از چوب گردو تراشیده شده و با تکنیک کوندکاری مونتاژ شده است، صدها قطعه به هم پیوسته که بدون میخ یا چسب به هم متصل شده‌اند. ستاره‌ها و چندضلعی‌های هندسی، کناره‌های آن را پوشانده‌اند. یک ادعای مدرن می‌گوید که این الگو، خورشید و سیارات را در فواصل نسبی آنها رمزگذاری می‌کند. این را به عنوان یک داستان در نظر بگیرید، نه یک واقعیت. قطعیت، در نازک‌کاری آن نهفته است که پس از ششصد سال هنوز محکم است.

سنت همچنین در مورد مراسم افتتاحیه مسجد وجود دارد. یک نانوای فروتن شهر، که با نام سومونچو بابا به یاد آورده می‌شود، در آن روز آشکار شد، بنابراین داستان به عنوان یک قدیس پنهان ادامه می‌یابد، زمانی که از او خواسته شد خطبه افتتاحیه را بخواند و سوره اول قرآن را به هفت روش مختلف توضیح دهد. بورسا هنوز این داستان را روایت می‌کند و نانوایی‌ها هنوز نام او را به کار می‌برند. با آن به عنوان یک فولکلور مقدس رفتار کنید، از آن نوعی که نشان می‌دهد یک شهر می‌خواهد ساختمان‌هایش چه معنایی داشته باشند.

این ساختمان از مجازات واقعی جان سالم به در برده است. ارتش تیمور در سال ۱۴۰۲ پس از شکست بایزید در نبرد آنکارا، بورسا را اشغال کرد و شهر دوباره در محاصره‌های بعدی آسیب دید، زمانی که خود مسجد آسیب دید و تعمیر شد. زلزله بزرگی در سال ۱۸۵۵ بسیاری از گنبدها را فرو ریخت که در سال‌های بعد بازسازی شدند. هر تعمیر، ردپایی برای چشمان تیزبین، با سنگ‌کاری‌های تغییر یافته و رنگ‌آمیزی جدید، به جا می‌گذاشت. یک ساختمان در حال کار با شش قرن قدمت، هرگز یک لحظه نیست. این یک مذاکره طولانی با فاجعه است.

از نظر معماری، تالار اطراف شما پلی بین دوره‌ها است. سازندگان اولیه عثمانی سنت سلجوقیان در مورد نمازخانه‌های وسیع که توسط تکیه‌گاه‌های زیادی نگه داشته می‌شدند را به ارث بردند و این باشکوه‌ترین بیان آن است. مساجد امپراتوری بعدی در استانبول ایده متفاوتی را دنبال کردند، یک گنبد وسیع بر روی یک فضای باز. در اینجا لذت متفاوت است. بیست گنبد کوچک، ریتم به جای اوج، تالاری که مانند یک شبکه سنگی پناهگاه احساس می‌شود. بسیاری از بازدیدکنندگان آن را صمیمی‌تر از گنبدهای معروفی می‌دانند که پس از آن ساخته شدند.

در سال ۲۰۱۴، یونسکو بناهای اولیه عثمانی بورسا، از جمله این مسجد، را به همراه روستای جومالی کیزیک در خارج از شهر، در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. وقتی از آنجا خارج می‌شوید، محیط داستان را ادامه می‌دهد. بازار سرپوشیده تقریباً از درب مسجد شروع می‌شود و با کمی پیاده‌روی به کوزا هان، یک مهمانخانه حیاط‌دار ساخته شده در سال ۱۴۹۱، جایی که بازرگانان ابریشم به مدت پنج قرن در آن تجارت می‌کردند، می‌رسید. اکنون باغ‌های چای، حیاط آن را پر کرده‌اند، در اطراف یک کیوسک نماز کوچک مرتفع.

قبل از رفتن، به فواره برگردید و یک دقیقه دیگر بمانید. آب زمان خودش را حفظ می‌کند. در حالی که سلاطین می‌آمدند و می‌رفتند، در حالی که زلزله‌ها و آتش‌سوزی‌ها تعمیر می‌شدند، در حالی که امپراتوری پایان یافت و جمهوری آغاز شد، از این سالن عبور می‌کرد. در اطراف شما، مردم به کاری که از سال ۱۳۹۹ در اینجا انجام داده‌اند، ادامه می‌دهند. نشستن، شستن، زمزمه کردن، تکیه دادن پشت خود به سنگ گرم. دقیقه خود را به آن حساب طولانی اضافه کنید، سپس به سر و صدای بازار برگردید.