बुर्सा ग्रँड मशिद

दारातून आत पाऊल टाकताच शहराचा गोंगाट नाहीसा होतो. त्याच्या जागी पाणी. प्रार्थना सभागृहाच्या मध्यभागी एक कारंजे खळखळत आहे, जो घराच्या आत एक अनपेक्षित आवाज असून दगडी कमानींखाली मंदपणे घुमत आहे. जमिनीवर लाल रंगाचा आणि पायांना मऊ वाटणारा गालिचा पसरलेला आहे. बारा भव्य खांबांवर विसावलेले वीस घुमट डोक्यावर रांगेत लटकलेले आहेत. कारंज्याच्या वरच्या काचेच्या छतातून दिवसाचा प्रकाश खाली येतो आणि पाण्यावर पसरतो. लोक खांबांना टेकून बसले आहेत, वाचन करत आहेत, आराम करत आहेत, प्रार्थना करत आहेत. इथे आतमध्ये कोणीही घाई करत नाही.

ही आहे बुर्साची भव्य मशीद, तुर्की भाषेत 'उलू कामी', जी सुलतान बायझिद पहिला याच्या आदेशानुसार १३९६ ते १३९९ दरम्यान बांधली गेली. त्याच्या लष्करी मोहिमांच्या वेगामुळे त्याला 'यिल्दिरिम' (म्हणजे 'विजेचा कडाका') हे टोपणनाव मिळाले होते. बुर्सा ही ओटोमन साम्राज्याची पहिली मोठी राजधानी होती आणि ही त्या साम्राज्याची ओळख सांगणारी मशीद होती, जी त्या तरुण राजवंशाने आतापर्यंत बांधण्याचा प्रयत्न केलेली सर्वात मोठी मशीद होती. सहा शतकांहून अधिक काळानंतरही, ही मशीद शहराच्या दैनंदिन जीवनाच्या केंद्रस्थानी असून, तिच्याभोवती बाजारपेठा आहेत आणि ती आजही कार्यरत आहे.

छतामागील एक प्रसिद्ध कथा आहे. १३९६ मध्ये झालेल्या निकोपोलिसच्या लढाईपूर्वी, बायझिदने देवाने विजय दिल्यास वीस मशिदी बांधण्याची शपथ घेतली होती. असे म्हटले जाते की, तो जिंकला आणि मग एका विद्वानाच्या सल्ल्यानुसार व राजकोषावर डोळा ठेवून, त्याने त्याऐवजी वीस घुमट असलेली एकच मशीद बांधली. इतिहासकार या शपथेची पुष्टी करू शकत नाहीत. निश्चित गोष्ट म्हणजे संख्या. एका धक्क्याजवळ उभे राहा आणि पाच-पाचच्या चार रांगांमधील उथळ घुमट मोजा. ही तडजोड, जर ती काही असेल तर, इतर कोणत्याही ओटोमन मशिदीपेक्षा वेगळे असे एक सभागृह निर्माण करते.

आतील कारंज्याची स्वतःची एक परंपरा आहे. स्थानिकांच्या मते, जेव्हा मशिदीसाठी जमीन खरेदी केली जात होती, तेव्हा एका हट्टी मालकाने आपला भूखंड विकण्यास नकार दिला. अन्यायाने घेतलेल्या जमिनीवर मशीद उभी राहू शकत नाही, म्हणून परंपरेनुसार, प्रार्थनेची जागा मोकळी ठेवून, नेमके त्याच वादग्रस्त भूखंडावर कारंजे बसवण्यात आले. या कथेसाठी आवश्यक कागदपत्रे उपलब्ध नाहीत, पण सदिरवान, म्हणजेच वजू करण्याचे कुंड, खरोखरच इमारतीच्या आत आहे, जे दुर्मिळ आहे, आणि त्याच्यावरील उघडलेली जागा नंतर काचेने बंद करण्यात आली. त्याचा आवाज सभागृहाच्या प्रत्येक कोपऱ्यात पोहोचतो.

आता भिंती आणि खांबांकडे पाहा. या मशिदीत १९२ भव्य सुलेखन फलक आहेत, जो इस्लामी जगातील भिंतीवरील सुलेखनाच्या सर्वात महत्त्वाच्या संग्रहांपैकी एक आहे. निष्णात सुलेखनकारांनी शतकानुशतके ते रंगवले आणि पुन्हा रंगवले, बहुतेक करून काळ्या आणि सोनेरी रंगात. काहींवर कुराणातील आयती आहेत, तर काहींवर देवाची नावे आहेत. त्यांचा प्रभाव अनुभवण्यासाठी तुम्हाला अरबी वाचता येण्याची गरज नाही. ही अक्षरे चित्रांप्रमाणे रचलेली आहेत, संतुलित आणि प्रचंड, काही तर माणसापेक्षाही उंच आहेत.

या शिलालेखांमध्ये, स्वल्पविरामाच्या आकाराचे आणि खोल गोल वाटीसारखे दिसणारे एक अक्षर शोधा, जे अनेक ठिकाणी एकटेच पुनरावृत्त झाले आहे. हे अरबी अक्षर 'वाव' आहे. सुलेखनकार आणि गूढवाद्यांनी या अक्षराला अनेक अर्थांनी भारित केले आहे. त्याचे संख्यात्मक मूल्य, प्रार्थनेसाठी वाकलेल्या व्यक्तीसारखा त्याचा आकार, आणि शपथेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दातील त्याची भूमिका. या मशिदीतील जोडलेल्या 'वाव' पॅनल्सना विशेष प्रेम आहे, आणि तुम्हाला पर्यटक इमारतीमधील इतर कोणत्याही गोष्टीपेक्षा त्या एका अक्षराचेच जास्त फोटो काढताना दिसतील.

प्रार्थनेच्या जागेशेजारी असलेला लाकडी मिंबर, म्हणजेच व्यासपीठ, सावकाशपणे लक्ष देण्यासारखा आहे. तो चौदाव्या शतकाच्या अखेरीस अक्रोडाच्या लाकडात कोरण्यात आला होता आणि 'कुंदकारी' तंत्राने जोडण्यात आला होता, ज्यात शेकडो एकमेकांत अडकणारे तुकडे खिळे किंवा गोंद न वापरता एकत्र जोडले जातात. त्याच्या बाजूंवर भौमितिक तारे आणि बहुभुजाकृती कोरलेल्या आहेत. एक आधुनिक दावा असा आहे की, या रचनेत सूर्य आणि ग्रह त्यांच्या सापेक्ष अंतरावर दर्शवले आहेत. याला एक कथा माना, सत्य नाही. निश्चित गोष्ट म्हणजे त्याचे जोडकाम, जे सहाशे वर्षांनंतरही अजूनही घट्ट आहे.

मशिदीच्या उद्घाटन सोहळ्याभोवतीही परंपरा गुंफलेली आहे. असे म्हटले जाते की, शहरातील एक सामान्य बेकर, ज्याला सोमुन्जू बाबा म्हणून ओळखले जाते, त्या दिवशी एक गुप्त संत म्हणून समोर आला, जेव्हा त्याला उद्घाटनाचे प्रवचन देण्यास सांगितले गेले आणि त्याने कुराणच्या पहिल्या अध्यायाचे सात वेगवेगळ्या प्रकारे स्पष्टीकरण दिले. बुर्सा शहर आजही ही कथा सांगते आणि बेकरीवाले आजही त्याचे नाव घेतात. याला एक पवित्र लोककथा माना, जी दाखवते की एखाद्या शहराला आपल्या इमारतींचा काय अर्थ अभिप्रेत आहे.

या इमारतीने खऱ्या अर्थाने तडाखा सहन केला आहे. अंकाराच्या लढाईत बायझिदचा पराभव केल्यानंतर १४०२ मध्ये तैमूरच्या सैन्याने बुर्सा शहर ताब्यात घेतले आणि नंतरच्या वेढ्यांमध्ये शहराला पुन्हा त्रास सहन करावा लागला, ज्यात मशिदीचेही नुकसान झाले आणि तिची दुरुस्ती करण्यात आली. १८५५ मध्ये आलेल्या एका मोठ्या भूकंपाने अनेक घुमट कोसळले, जे त्यानंतरच्या वर्षांमध्ये पुन्हा बांधण्यात आले. प्रत्येक दुरुस्तीने बदललेल्या दगडी कामात आणि नवीन रंगात तीक्ष्ण नजरेसाठी खुणा सोडल्या. सहा शतके जुनी कार्यरत इमारत म्हणजे कधीही एक क्षण नसतो. ती म्हणजे संकटासोबतची एक दीर्घ वाटाघाटी असते.

वास्तुकला म्हणून, तुमच्या सभोवतालचे हे सभागृह युगांमधील एक पूल आहे. सुरुवातीच्या ऑट्टोमन बांधकाम व्यावसायिकांनी अनेक आधारांवर उभ्या असलेल्या विशाल प्रार्थना सभागृहांची सेल्जुक परंपरा स्वीकारली आणि ही तिची सर्वात भव्य अभिव्यक्ती आहे. इस्तंबूलमधील नंतरच्या शाही मशिदींनी एका वेगळ्या कल्पनेचा पाठपुरावा केला, एका मोकळ्या जागेवर एक विशाल घुमट. येथील आनंद वेगळा आहे. वीस साधे घुमट, उत्कर्षाऐवजी लयबद्धता, दगडांच्या आश्रयदात्या जाळीसारखा वाटणारा एक हॉल. अनेक पर्यटकांना नंतर आलेल्या प्रसिद्ध घुमटांपेक्षा हा अधिक जिव्हाळ्याचा वाटतो.

२०१४ मध्ये, युनेस्कोने बुर्साच्या सुरुवातीच्या ऑट्टोमन स्मारकांचा, ज्यात या मशिदीचाही समावेश आहे, शहराबाहेरील कुमालिकिझिक गावाबरोबर जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश केला. तुम्ही निघताना, आजूबाजूचा परिसर ही कथा पुढे सांगत राहतो. छताच्छादित बाजार जवळजवळ मशिदीच्या दारापासूनच सुरू होतो, आणि थोडं चालत गेल्यावर तुम्ही कोझा हान येथे पोहोचता; हे १४९१ मध्ये बांधलेले एक अंगण असलेले उपाहारगृह आहे, जिथे पाच शतकांपासून रेशीम व्यापारी व्यापार करत आहेत. आता त्याच्या अंगणात, एका लहान उंच प्रार्थनास्थळाभोवती चहाच्या बागा पसरल्या आहेत.

जाण्यापूर्वी, कारंज्याकडे परत जा आणि आणखी एक मिनिट थांबा. पाणी स्वतःच्या गतीने वाहते. सुलतान येत-जात असताना, भूकंप आणि आगींची दुरुस्ती होत असताना, साम्राज्याचा अंत होऊन प्रजासत्ताकाची सुरुवात होत असताना, हे पाणी या हॉलमधून वाहत होते. तुमच्या सभोवताली, लोक तेच करत आहेत जे १३९९ सालापासून इथे करत आले आहेत. बसणे, धुणे, कुजबुजणे, उबदार दगडाला पाठ टेकवणे. त्या दीर्घ वृत्तांतात तुमचा एक मिनिट जोडा, आणि मग पुन्हा बाजाराच्या गोंगाटात बाहेर पडा.