Grote Moskee van Bursa

Stap door de deur en het stadslawaai verstomt. In plaats daarvan hoor je water. Een fontein spettert midden in de gebedsruimte, een onverwacht geluid binnenshuis, dat zachtjes weergalmt onder de stenen gewelven. De vloer is bedekt met een rood tapijt, zacht onder de voeten. Twintig koepels hangen in rijen boven je hoofd, rustend op twaalf massieve pilaren. Daglicht valt door een glazen dak boven de fontein op het water. Mensen zitten tegen de pilaren, lezend, rustend, biddend. Niemand haast zich hier.

Dit is de Grote Moskee van Bursa, Ulu Cami in het Turks, gebouwd tussen 1396 en 1399 in opdracht van Sultan Bayezid I. Zijn bijnaam was Yildirim, de Bliksem, verdiend vanwege de snelheid van zijn militaire campagnes. Bursa was de eerste grote hoofdstad van de Ottomanen, en dit was hun pronkstuk, de grootste die de jonge dynastie tot dan toe had laten bouwen. Meer dan zes eeuwen later is het nog steeds een functionerende moskee in het hart van het dagelijks leven van de stad, omringd door bazaars.

Een beroemd verhaal verklaart het plafond. Vóór de Slag bij Nicopolis in 1396 zwoer Bayezid twintig moskeeën te bouwen als God hem de overwinning zou schenken. Hij won, zo luidt het verhaal, en bouwde vervolgens in plaats daarvan één moskee met twintig koepels, op advies van een geleerde en met het oog op de schatkist. Historici kunnen de gelofte niet bevestigen. Wat wel zeker is, is het aantal. Ga bij een pier staan en tel de ondiepe koepels in hun vier rijen van vijf. Het compromis, als het er al een was, resulteerde in een hal die anders is dan alle andere Ottomaanse moskeeën.

De binnenfontein heeft zijn eigen traditie. Lokale bewoners vertellen dat toen er grond werd gekocht voor de moskee, een koppige eigenaar weigerde zijn perceel te verkopen. Een moskee kan niet op onrechtmatig ingenomen grond staan, dus de fontein, zo luidt de overlevering, werd precies boven dat betwiste perceel geplaatst, zodat er geen gebedsruimte op kwam. Documenten voor dit verhaal ontbreken, maar de sadirvan, de wasfontein, bevindt zich inderdaad binnen, wat zeldzaam is, en de opening erboven werd later met glas dichtgemaakt. Het geluid ervan bereikt elke hoek van de hal.

Kijk nu eens naar de muren en pilaren. De moskee herbergt 192 monumentale kalligrafische panelen, een van de belangrijkste collecties muurkalligrafie in de islamitische wereld. Meester-kalligrafen hebben ze door de eeuwen heen geschilderd en herschilderd, meestal in zwart en goud. Sommige spellen verzen uit de Koran uit, andere de namen van God. Je hoeft geen Arabisch te kunnen lezen om hun impact te voelen. De letters zijn als schilderijen gecomponeerd, evenwichtig en enorm, sommige groter dan een mens.

Zoek tussen de inscripties naar een letter in de vorm van een komma met een diepe, ronde kom, die op verschillende plaatsen alleen voorkomt. Het is de Arabische letter waw. Kalligrafen en mystici hebben deze letter veel betekenis gegeven. De numerieke waarde, de vorm die lijkt op een persoon die in gebed buigt, de rol die de letter speelt in het woord voor eed. De paren waw-panelen in deze moskee zijn bijzonder geliefd, en je zult bezoekers waarschijnlijk vaker foto's zien maken van die ene letter dan van wat dan ook in het gebouw.

De houten minbar, de preekstoel naast de gebedsnis, verdient ook de nodige aandacht. Het werd aan het einde van de veertiende eeuw uit walnotenhout gesneden en in elkaar gezet met de kundekari-techniek, waarbij honderden in elkaar grijpende stukken zonder spijkers of lijm werden verbonden. Geometrische sterren en veelhoeken bedekken de flanken. Een moderne theorie stelt dat het patroon de zon en de planeten in hun relatieve afstanden weergeeft. Beschouw dat als een verhaal, niet als een feit. De zekerheid is de verbinding, die na zeshonderd jaar nog steeds stevig is.

Ook de openingsceremonie van de moskee is doordrenkt van traditie. Een bescheiden bakker uit de stad, die bekendstaat als Somuncu Baba, werd die dag, zo luidt het verhaal, ontmaskerd als een verborgen heilige toen hem werd gevraagd de openingspreek te houden en hij het eerste hoofdstuk van de Koran op zeven verschillende manieren uitlegde. Bursa vertelt het verhaal nog steeds en bakkerijen beroepen zich nog steeds op zijn naam. Beschouw het als heilige folklore, het soort dat laat zien wat een stad wil dat haar gebouwen betekenen.

Het gebouw heeft de nodige tegenslagen doorstaan. Het leger van Timur bezette Bursa in 1402 na de nederlaag van Bayezid in de Slag bij Ankara. De stad leed vervolgens opnieuw onder belegeringen, waarbij de moskee zelf beschadigd raakte en werd hersteld. Een zware aardbeving in 1855 bracht veel van de koepels ten val, die in de jaren daarna werden herbouwd. Elke reparatie liet sporen na voor het oog, in de vorm van veranderd steenwerk en vernieuwde verf. Een gebouw van zes eeuwen oud, dat nog steeds in gebruik is, is nooit één moment. Het is een lange onderhandeling met rampspoed.

Als architectuur vormt de ruimte om u heen een brug tussen tijdperken. Vroege Ottomaanse bouwers erfden de Seltsjoekse traditie van brede gebedsruimten, ondersteund door vele steunpilaren, en dit is de meest grandioze uiting daarvan. Latere keizerlijke moskeeën in Istanbul streefden naar een ander idee: één enorme koepel boven één open ruimte. Hier is de ervaring anders. Twintig bescheiden koepels, ritme in plaats van climax, een ruimte die aanvoelt als een beschut raster van stenen. Veel bezoekers vinden het intiemer dan de beroemde koepels die erna kwamen.

In 2014 plaatste UNESCO de vroeg-Ottomaanse monumenten van Bursa, waaronder deze moskee, op de Werelderfgoedlijst, samen met het dorp Cumalıkızık buiten de stad. Als je de moskee verlaat, zet de omgeving het verhaal voort. De overdekte bazaar begint vrijwel direct bij de ingang van de moskee en een korte wandeling brengt je naar Koza Han, een herberg met binnenplaats gebouwd in 1491, waar zijdehandelaren al vijf eeuwen handel drijven. Tegenwoordig vullen theeplantages de binnenplaats, rondom een kleine, verhoogde gebedskiosk.

Voordat je vertrekt, ga nog even terug naar de fontein en blijf er nog een minuut staan. Het water heeft zijn eigen ritme. Het stroomde door deze hal terwijl sultans kwamen en gingen, terwijl aardbevingen en branden werden hersteld, terwijl het rijk ten einde kwam en de republiek begon. Om je heen doen de mensen nog steeds wat ze hier al sinds 1399 doen. Zitten, wassen, fluisteren, hun rug tegen de warme stenen laten rusten. Voeg jouw minuut toe aan dat lange verhaal en stap dan weer de drukte van de bazaar in.