Wielki Meczet w Bursie

Przekrocz próg, a hałas miasta cichnie. W jego miejsce pojawia się woda. Fontanna pluska pośrodku sali modlitewnej, nieoczekiwany dźwięk w środku, delikatnie rozbrzmiewający pod kamiennymi sklepieniami. Podłoga rozpościera się z dywanu, czerwonego i miękkiego pod stopami. Dwadzieścia kopuł wisi w rzędach nad głowami, spoczywając na dwunastu masywnych filarach. Światło dzienne wpada przez szklany dach nad fontanną i spoczywa na wodzie. Ludzie siedzą przy filarach, czytając, odpoczywając, modląc się. Nikt się tu nie spieszy.

To Wielki Meczet w Bursie, Ulu Cami po turecku, zbudowany w latach 1396-1399 na rozkaz sułtana Bajazyda I. Nadał sobie przydomek Yildirim, Piorun, dzięki szybkości swoich kampanii wojennych. Bursa była pierwszą wielką stolicą Imperium Osmańskiego, a to był jej meczet wizytówką, największy, jakiego budowa podjęła się młoda dynastia. Ponad sześć wieków później wciąż jest to czynny meczet, centrum codziennego życia miasta, otoczony bazarami.

Słynna historia wyjaśnia, skąd pochodzi sufit. Przed bitwą pod Nikopolis w 1396 roku Bajazyd przysiągł zbudować dwadzieścia meczetów, jeśli Bóg da mu zwycięstwo. Legenda głosi, że zwyciężył, a następnie, za radą uczonego i mając na uwadze skarb państwa, zbudował jeden meczet z dwudziestoma kopułami. Historycy nie mogą potwierdzić tego przyrzeczenia. Pewna jest tylko liczba. Stań przy molo i policz płytkie kopuły w czterech rzędach po pięć. Kompromis, o ile w ogóle istniał, zaowocował powstaniem sali, która nie przypominała żadnego innego meczetu osmańskiego.

Wewnętrzna fontanna ma swoją własną tradycję. Miejscowi mówią, że kiedy kupowano ziemię pod meczet, jeden uparty właściciel odmówił sprzedaży swojej działki. Meczet nie może stać na niesprawiedliwie zajętym gruncie, dlatego, jak głosi tradycja, fontanna została umieszczona dokładnie nad tą sporną działką, odcinając ją od miejsca modlitwy. Brakuje dokumentów dotyczących tej opowieści, ale sadirwan, fontanna ablucyjna, rzeczywiście znajduje się w pomieszczeniu, co jest rzadkością, a otwór nad nią został później zamknięty szkłem. Jej dźwięk dociera do każdego zakątka sali.

Spójrzmy teraz na ściany i filary. Meczet posiada 192 monumentalne panele kaligraficzne, jeden z najważniejszych zbiorów kaligrafii ściennej w świecie islamskim. Mistrzowie kaligrafii malowali je i przemalowywali na przestrzeni wieków, głównie na czarno i złoto. Niektóre z nich układają się w wersety Koranu, inne w imiona Boga. Nie trzeba znać arabskiego, aby poczuć ich efekt. Litery są ułożone jak obrazy, zrównoważone i ogromne, niektóre wyższe od człowieka.

Wśród inskrypcji szukaj litery w kształcie przecinka z głęboką, okrągłą miseczką, powtórzonej pojedynczo w kilku miejscach. To arabska litera waw. Kaligrafowie i mistycy nadali tej literze znaczenie. Jej wartość liczbową, kształt przypominający osobę pochyloną do modlitwy, jej rolę w słowie oznaczającym przysięgę. Pary paneli waw tego meczetu są szczególnie lubiane, a odwiedzający mogą zobaczyć tę pojedynczą literę częściej niż cokolwiek innego w budynku.

Drewniany minbar, ambona obok niszy modlitewnej, zasługuje na szczególną uwagę. Został wyrzeźbiony z orzecha włoskiego pod koniec XIV wieku i zmontowany techniką kundekari, z setek zazębiających się elementów połączonych bez użycia gwoździ i kleju. Geometryczne gwiazdy i wielokąty pokrywają jego boki. Współcześni twierdzą, że wzór ten koduje Słońce i planety w ich względnej odległości. Potraktuj to jako historię, a nie fakt. Pewne jest połączenie, wciąż solidne po sześciuset latach.

Tradycja gromadzi się również wokół ceremonii otwarcia meczetu. Skromny piekarz z miasta, zapamiętany jako Somuncu Baba, został tego dnia, jak głosi historia, ujawniony jako ukryty święty, gdy poproszono go o wygłoszenie kazania otwierającego i wyjaśnienie pierwszego rozdziału Koranu na siedem różnych sposobów. Bursa wciąż opowiada tę historię, a piekarnie wciąż przywołują jego imię. Potraktuj to jak święty folklor, taki, który pokazuje, co miasto chce, aby oznaczały jego budynki.

Budynek przetrwał prawdziwą tragedię. Armia Timura zajęła Bursę w 1402 roku po pokonaniu Bajazyda w bitwie pod Ankarą, a miasto ponownie ucierpiało podczas kolejnych oblężeń, kiedy to sam meczet został uszkodzony i odbudowany. Potężne trzęsienie ziemi w 1855 roku zniszczyło wiele kopuł, które odbudowano w kolejnych latach. Każda naprawa pozostawiła ślady dla bystrego oka w zmienionej kamieniarce i odnowionej farbie. Działający budynek sprzed sześciu wieków nigdy nie jest tylko chwilą. To długa negocjacja z katastrofą.

Jako architektura, otaczająca cię sala jest mostem między epokami. Wcześni osmańscy budowniczowie odziedziczyli seldżucką tradycję szerokich sal modlitewnych podtrzymywanych przez wiele podpór, i to jest jej najwspanialszy wyraz. Późniejsze meczety cesarskie w Stambule podążały za innym pomysłem – jedną ogromną kopułą nad jedną otwartą przestrzenią. Tutaj przyjemność jest inna. Dwadzieścia skromnych kopuł, rytm zamiast kulminacji, sala przypominająca osłaniającą, kamienną kratę. Wielu zwiedzających uważa ją za bardziej intymną niż słynne kopuły, które powstały później.

W 2014 roku UNESCO wpisało wczesne zabytki osmańskie Bursy, w tym ten meczet, na Listę Światowego Dziedzictwa, wraz z wioską Cumalıkızık poza miastem. Po wyjściu, sceneria kontynuuje historię. Kryty bazar zaczyna się niemal u wejścia do meczetu, a krótki spacer prowadzi do Koza Han, zajazdu z dziedzińcem, zbudowanego w 1491 roku, gdzie handlarze jedwabiem handlowali przez pięć wieków. Obecnie podwórko wypełniają ogrody herbaciane wokół małego, podwyższonego kiosku modlitewnego.

Zanim pójdziesz, wróć do fontanny i zostań jeszcze chwilę. Woda płynie swoim rytmem. Płynęła przez tę salę, gdy sułtani przychodzili i odchodzili, gdy naprawiano skutki trzęsień ziemi i pożarów, gdy imperium upadało, a republika się rodziła. Wokół ciebie ludzie wciąż robią to, co robili tu od 1399 roku. Siedzą, myją się, szepczą, opierają plecy o ciepły kamień. Dodaj swoją minutę do tego długiego rachunku, a potem wyjdź z powrotem w hałas bazaru.