Selimiye-moskee

Lang voordat je de deur bereikt, heeft de moskee je al gevonden. De vier minaretten rijzen als slanke potloden boven Edirne uit, zichtbaar vanaf de graanvelden ver buiten de stad. Sta even stil op de binnenplaats. Duiven zoemen op uit de arcaden, de kranen van de wasfonteinen stromen en de stenen onder je voeten houden de warmte van de dag vast. Stap dan naar binnen, in één enorme adem van ruimte. Bijna niets verstoort die ruimte. De koepel hangt boven je hoofd op acht verborgen steunpilaren en het licht stroomt van alle kanten naar binnen.

Dit is de Selimiye-moskee, voltooid in 1575 voor sultan Selim II, zoon van Suleiman de Grote. De sultan koos Edirne, en niet Istanbul, voor zijn grote keizerlijke moskee. Die beslissing verbaasde sommigen destijds, en historici discussiëren er nog steeds over. Edirne was de Ottomaanse hoofdstad geweest vóór de verovering van Istanbul, een geliefde koningsstad nabij de Europese grens van het rijk. Wat de reden ook was, de keuze leverde deze provinciale stad een van de meest bewonderde gebouwen in de architectuurgeschiedenis op.

Selim II heeft nooit in het voltooide gebouw gebeden. Hij stierf eind 1574, enkele maanden voordat de laatste stenen werden gelegd en de moskee onder zijn zoon werd geopend. Ottomaanse kroniekschrijvers verbinden de financiering ervan gedeeltelijk met de verovering van Cyprus in 1571. Selim is een merkwaardige mecenas voor een meesterwerk. De geschiedenis herinnert hem vooral als een stille heerser die het voeren van veldtochten aan zijn ministers overliet. Toch staat zijn naam onlosmakelijk verbonden met de skyline van Edirne, en wordt hij dagelijks uitgesproken door iedereen die naar de horizon wijst en 'Selimiye' zegt.

De architect was Mimar Sinan, de meest gevierde bouwer van het Ottomaanse Rijk. Als jongeman uit een christelijk gezin in Anatolië werd hij opgenomen in het Janitsjarenkorps en leerde hij de beginselen van de ingenieurskunst tijdens militaire campagnes, waarbij hij bruggen en belegeringswerken bouwde. Hij werd in 1538 hoofdarchitect van het rijk en werkte tot op hoge leeftijd. Moskeeën, bruggen, badhuizen, aquaducten, scholen. Honderden bouwwerken in het hele rijk dragen zijn naam. Toen hij aan de Selimiye begon, was hij al in de zeventig en had hij niets meer te bewijzen.

De traditie bewaart een citaat dat aan Sinan wordt toegeschreven in memoires die hij aan een vriend dicteerde. Hij zou de Sehzade-moskee in Istanbul zijn leertijd hebben genoemd, de machtige Süleymaniye zijn gezelwerk en de Selimiye zijn meesterwerk. Of dit nu precies zijn woorden zijn of niet, de rangschikking is blijven hangen. Architecten reizen al meer dan vier eeuwen naar Edirne om dit gebouw te bestuderen. Sinan wilde naar verluidt bewijzen dat Ottomaanse bouwers een koepel konden bouwen die kon wedijveren met die van de Hagia Sophia, een uitdaging die hij al decennia koesterde.

Kijk omhoog en neem de tijd. De koepel is ongeveer 31 meter breed en rijst meer dan veertig meter boven de grond uit. In plaats van te rusten op vier enorme pijlers, zoals eerdere moskeeën, staat hij op acht slankere, naar buiten gericht richting de muren. Het resultaat is de essentie van het hele ontwerp. Geen woud van kolommen, geen donkere hoeken. Bijna de hele vloer ligt open onder één enkele lichtkoepel. Ramen omringen de basis van de koepel, waardoor het plafond lichter en donkerder wordt met de voorbijtrekkende wolken.

De vier minaretten zijn monumenten in steen. Elk is ongeveer 71 meter hoog, gegroefd als een rietstengel, met drie balkons voor de oproep tot gebed. In twee ervan kronkelen drie aparte wenteltrappen om elkaar heen, zodat drie muezzins naar verschillende balkons konden klimmen zonder elkaar ooit te ontmoeten. Het is een ingetogen staaltje van ingenieurskunst. Vanaf de binnenplaats zie je hoe de minaretten op de hoeken van de gebedsruimte zelf staan en de hele constructie omhoog trekken als tentstokken.

Onder het midden van de koepel bevindt zich een vierkant marmeren platform op kleine bogen, de muezzingalerij. Het is een ongebruikelijke positie, direct onder de top van de koepel. Hurk neer bij de voet ervan en zoek naar een kleine, ondersteboven gebeeldhouwde tulp. Volgens de legende was hier een tulpentuin en weigerde de eigenaar te verkopen tenzij de bloem in de moskee werd herdacht. De omgekeerde bloem, zeggen de lokale bevolking, symboliseert zowel de tulp als de koppigheid van de man. Er is geen document dat het verhaal bevestigt. Het beeldhouwwerk is echt.

Loop naar de achtermuur, de muur die naar Mekka is gericht. De gebedsnis, de mihrab, bevindt zich in een eigen halfkoepelvormige nis, bekleed met Iznik-tegels uit de beste periode van de Ottomaanse keramiek. Hun rode tinten zijn beroemd. Dat specifieke koraalrood bleek onmogelijk te reproduceren nadat de werkplaatsen van Iznik in verval raakten, en latere imitaties hebben het nooit helemaal kunnen evenaren. Naast de nis verrijst de marmeren minbar, de preekstoel, waarvan de zijpanelen zijn uitgehouwen in steenwerk zo fijn dat het op geweven lijkt.

Neem de tijd om het interieur te verkennen. Kalligrafische medaillons dragen de namen van God, de profeet Mohammed en de vroege kaliefen. Geschilderde decoraties sieren de pendentieven en de koepel, waarvan een groot deel in latere eeuwen is vernieuwd. Onder de privégalerij van de sultan zijn in rustige hoekjes originele decoraties bewaard gebleven. Tel de rijen ramen terwijl u rondkijkt. Rij na rij ramen doorboort elke muur, waardoor de hal zelfs laat op de dag van binnenuit verlicht aanvoelt.

De moskee werd in 2011 opgenomen op de Werelderfgoedlijst van UNESCO, samen met de külliye, het complex van gebouwen dat erbij hoorde. Een deel van dat complex ligt onder je voeten. Een overdekte bazaar, de arasta, loopt langs de voet van het terras, en de huur van de winkels daar dekte vroeger het onderhoud van de moskee. Edirne is ook een langere wandeling waard. Ottomaanse bruggen, oude moskeeën en het beroemde olieworstelfestival dat elke zomer plaatsvindt, horen allemaal bij dezelfde stad.

Voordat je vertrekt, loop even terug naar de binnenplaats en zoek een plekje tegen de koele arcade. Kijk hoe de mensen over het marmer lopen, klein onder de minaretten. Sinan voltooide dit gebouw toen hij halverwege de tachtig was en werd bijna honderd. Hij wilde herinnerd worden door zijn werk. Vier en een halve eeuw later sta je in zijn antwoord, op een gewone dag in Edirne, terwijl het licht boven je hoofd steeds verandert.