Meczet Selimiye

Na długo zanim dotrzesz do drzwi, meczet już cię znalazł. Jego cztery minarety wznoszą się nad Edirne niczym smukłe ołówki, widoczne z równin pszenicy daleko poza miastem. Z bliska, zatrzymaj się na chwilę na dziedzińcu. Gołębie z arkad podrywają się do lotu, stukają krany w fontannach ablucyjnych, a kamień pod stopami zatrzymuje dzienne ciepło. Następnie wejdź do środka, w jeden ogromny oddech przestrzeni. Prawie nic jej nie zakłóca. Kopuła wisi nad głową na ośmiu ukrytych wspornikach, a światło wpada z każdej strony.

To Meczet Selimiye, ukończony w 1575 roku dla sułtana Selima II, syna Sulejmana Wspaniałego. Sułtan wybrał Edirne, a nie Stambuł, na swój wielki meczet cesarski. Ta decyzja wprawiała wówczas w zakłopotanie niektórych, a historycy wciąż ją dyskutują. Edirne było stolicą Imperium Osmańskiego przed podbojem Stambułu, ukochanego miasta królewskiego w pobliżu europejskiej granicy imperium. Niezależnie od przyczyny, wybór ten sprawił, że to prowincjonalne miasto stało się jednym z najbardziej podziwianych budynków w historii architektury.

Selim II nigdy nie modlił się w ukończonym budynku. Zmarł pod koniec 1574 roku, na kilka miesięcy przed położeniem ostatnich kamieni, a meczet otwarto za czasów jego syna. Kronikarze osmańscy łączą jego fundację częściowo z podbojem Cypru w 1571 roku. Selim jest osobliwym mecenasem arcydzieła. Historia pamięta go głównie jako cichego władcę, który pozostawił kampanie swoim ministrom. Jednak jego imię jest na stałe wpisane w panoramę Edirne, wymawiane codziennie przez każdego, kto wskazuje na horyzont i mówi „Selimiye”.

Architektem był Mimar Sinan, najsłynniejszy budowniczy Imperium Osmańskiego. Przyjęty jako młody człowiek do korpusu janczarów z chrześcijańskiej rodziny w Anatolii, uczył się inżynierii podczas kampanii wojskowych, budowy mostów i oblężeń. Został głównym architektem cesarskim w 1538 roku i pracował do dziewięćdziesiątki. Meczety, mosty, łaźnie, akwedukty, szkoły. Setki budowli w całym imperium noszą jego imię. Kiedy rozpoczynał budowę Selimiye, miał już prawie siedemdziesiąt lat i nic nie musiał udowadniać.

Tradycja utrwaliła wers przypisywany Sinanowi we wspomnieniach dyktowanych przyjacielowi. Podobno nazwał meczet Sehzade w Stambule swoją praktyką, potężny Süleymaniye swoim dziełem czeladniczym, a Selimiye swoim arcydziełem. Niezależnie od tego, czy to jego słowa, ranga ta pozostała. Architekci podróżowali do Edirne, aby badać tę budowlę przez ponad cztery stulecia. Sinan podobno chciał udowodnić, że osmańscy budowniczowie potrafią wznieść kopułę dorównującą Hagii Sophii, co stanowiło wyzwanie, z którym zmagał się przez dziesięciolecia.

Spójrz w górę i nie spiesz się. Kopuła ma około 31 metrów rozpiętości i wznosi się ponad czterdzieści metrów nad posadzką. Zamiast spoczywać na czterech ogromnych filarach, jak w przypadku wcześniejszych meczetów, spoczywa na ośmiu smuklejszych, wysuniętych ku ścianom. Efekt jest sednem całego projektu. Bez lasu kolumn, bez ciemnych narożników. Niemal cała podłoga jest otwarta pod jednym baldachimem światła. Okna okrążają podstawę kopuły, dzięki czemu sufit rozjaśnia się i przyciemnia wraz z przepływającymi chmurami.

Cztery minarety to kamienne płyty. Każdy wznosi się na wysokość około 71 metrów, żłobkowany jak trzcina, z trzema balkonami, z których rozbrzmiewa wezwanie do modlitwy. Wewnątrz dwóch z nich znajdują się trzy oddzielne spiralne schody, które wiją się wokół siebie, dzięki czemu trzech muezinów może wspiąć się na różne balkony, nigdy się nie spotykając. To cichy pokaz kunsztu inżynierskiego. Z dziedzińca zauważ, jak minarety stoją w narożnikach samej sali modlitewnej, ciągnąc całą kompozycję ku górze niczym maszty namiotu.

Pod środkiem kopuły znajduje się kwadratowa marmurowa platforma na małych łukach – galeria muezina. To nietypowe miejsce, tuż pod koroną kopuły. Przykucnij przy jej podstawie i poszukaj małego, rzeźbionego tulipana, do góry nogami. Legenda głosi, że na tym terenie znajdował się ogród tulipanów, a jego właściciel odmawiał sprzedaży, dopóki nie upamiętniono kwiatu w meczecie. Odwrócony kwiat, jak twierdzą miejscowi, upamiętnia zarówno tulipana, jak i upór mężczyzny. Żaden dokument nie potwierdza tej historii. Rzeźba jest prawdziwa.

Podejdź do dalszej ściany, tej zwróconej w stronę Mekki. Nisza modlitewna, mihrab, znajduje się we własnej, półkopułowej wnęce, wyłożonej iznickimi płytkami z najwspanialszego okresu ceramiki osmańskiej. Ich odcienie czerwieni są słynne. Ten konkretny koralowy odcień okazał się niemożliwy do odtworzenia po upadku warsztatów iznickich, a późniejsze imitacje nigdy do niego nie dorównały. Obok niszy wznosi się marmurowy minbar, ambona, której boczne panele wyrzeźbiono w kamienną koronkę tak delikatną, że wygląda jak tkana.

Nadaj wnętrzu powolny kształt koła. Kaligraficzne medaliony noszą imiona Boga, proroka Mahometa i pierwszych kalifów. Malowidła zdobią pendentywy i kopułę, w dużej mierze odnowione w późniejszych wiekach. Pod prywatną galerią sułtana, w cichych zakątkach, zachowały się oryginalne dekoracje. Policz piętra okien, obracając się. Rzędy przebijają się przez każdą ścianę, dzięki czemu sala wydaje się oświetlona od wewnątrz nawet późnym popołudniem.

Meczet został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2011 roku, wraz z külliye, kompleksem budynków, które go obsługiwały. Część tego kompleksu znajduje się pod twoimi stopami. U podstawy tarasu rozciąga się kryty bazar zwany arasta, a czynsze za sklepik niegdyś pokrywały koszty utrzymania meczetu. Edirne również wynagradza dłuższy spacer. Mosty osmańskie, starsze meczety i słynny festiwal zapasów w oleju, odbywający się każdego lata, należą do tego samego miasta.

Przed wyjściem wróć na dziedziniec i znajdź miejsce przy chłodnej ścianie arkad. Obserwuj ludzi przechodzących przez marmurowe, małe pod minaretami. Sinan ukończył ten budynek po osiemdziesiątce i dożył prawie stu lat. Prosił, by jego dzieło było pamiętane. Cztery i pół wieku później stałeś w jego odpowiedzi, w zwyczajny dzień w Edirne, podczas gdy światło nad głową wciąż się zmieniało.