सेलिमिये मशीद

तुम्ही दारापर्यंत पोहोचण्याआधीच, मशीद तुम्हाला शोधून काढते. तिचे चार मिनार एडिर्नवर बारीक पेन्सिलप्रमाणे उंच उभे आहेत, जे शहराबाहेर दूरवर पसरलेल्या गव्हाच्या मैदानांवरून दिसतात. जवळ जाऊन, अंगणात क्षणभर उभे राहा. कमानींमधून कबुतरे किलबिलाट करतात, वजूच्या झऱ्यांतून पाण्याचा आवाज येतो आणि पायाखालचा दगड दिवसाची उष्णता शोषून घेतो. मग आत पाऊल टाका, एका विशाल मोकळ्या जागेत. त्यात जवळजवळ कशाचाही अडथळा नाही. घुमट आठ लपलेल्या आधारांवर डोक्यावर टांगलेला आहे आणि सर्व दिशांनी प्रकाश आत येतो.

ही आहे सेलिमिये मशीद, जी १५७५ मध्ये सुलेमान द मॅग्निफिसेंटचा मुलगा, सुलतान सेलिम द्वितीय याच्यासाठी पूर्ण झाली. सुलतानाने आपल्या भव्य शाही मशिदीसाठी इस्तंबूलऐवजी एडिर्नची निवड केली. त्या निर्णयामुळे त्या काळी काही जण गोंधळले होते आणि इतिहासकार आजही त्यावर चर्चा करतात. इस्तंबूलच्या विजयापूर्वी एडिर्न ही ओटोमन साम्राज्याची राजधानी होती, जे साम्राज्याच्या युरोपीय सीमेजवळील एक प्रिय शाही शहर होते. कारण काहीही असो, या निवडीमुळे या प्रांतीय शहराला वास्तुकलेच्या इतिहासातील सर्वात प्रशंसित इमारतींपैकी एक मिळाली.

दुसऱ्या सेलिमने पूर्ण झालेल्या इमारतीत कधीही प्रार्थना केली नाही. १५७४ च्या उत्तरार्धात, शेवटचे दगड बसवण्याच्या काही महिने आधीच त्याचे निधन झाले आणि त्याच्या मुलाच्या काळात मशीद उघडण्यात आली. ओटोमन इतिहासकार याच्या निधीपुरवठ्याचा संबंध अंशतः १५७१ मधील सायप्रसच्या विजयाशी जोडतात. सेलिम हा एका उत्कृष्ट कलाकृतीसाठी एक विलक्षण आश्रयदाता आहे. इतिहास त्याला मुख्यतः एक शांत शासक म्हणून ओळखतो, ज्याने मोहिमांचे काम आपल्या मंत्र्यांवर सोपवले होते. तरीही त्याचे नाव एडिर्नच्या क्षितिजरेषेशी जोडलेले आहे, जे क्षितिजाकडे बोट दाखवून 'सेलिमिये' म्हणणारा प्रत्येकजण दररोज उच्चारतो.

याचा वास्तुकार मिमार सिनान होता, जो ओटोमन साम्राज्याचा सर्वात प्रसिद्ध बांधकामकर्ता होता. अनातोलियातील एका ख्रिश्चन कुटुंबातील तरुणपणी जॅनिसरी सैन्यात भरती झाल्यावर, त्याने लष्करी मोहिमांवर पूल आणि वेढा बांधणीची कामे करत अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले. तो १५३८ मध्ये मुख्य शाही वास्तुकार बनला आणि वयाच्या नव्वदीपर्यंत कार्यरत राहिला. मशिदी, पूल, स्नानगृहे, जलवाहिन्या, शाळा. साम्राज्यातील शेकडो वास्तूंना त्याचे नाव दिले आहे. जेव्हा त्याने सेलिमियेचे बांधकाम सुरू केले, तेव्हा तो सत्तरीच्या उत्तरार्धात होता आणि त्याला स्वतःला सिद्ध करण्यासारखे काहीही उरले नव्हते.

एका मित्राला सांगितलेल्या आठवणींमधील सिनानच्या नावावर असलेले एक वाक्य परंपरेने जपले आहे. असे म्हटले जाते की, त्याने इस्तंबूलमधील शहजादे मशिदीला आपली शिकाऊ उमेदवारी, भव्य सुलेमानियेला आपले कुशल काम आणि सेलिमियेला आपली उत्कृष्ट कलाकृती म्हटले होते. हे नेमके शब्द त्याचे असोत वा नसोत, हा क्रम मात्र रूढ झाला आहे. चार शतकांहून अधिक काळापासून वास्तुविशारद या इमारतीचा अभ्यास करण्यासाठी एडिर्नला प्रवास करत आहेत. असे म्हटले जाते की, सिनानला हे सिद्ध करायचे होते की ओटोमन बांधकाम व्यावसायिक हागिया सोफियाच्या घुमटाशी स्पर्धा करू शकतील; हे एक आव्हान होते जे त्याने अनेक दशकांपासून बाळगले होते.

वर पाहा आणि निवांतपणे निरीक्षण करा. हा घुमट अंदाजे ३१ मीटर पसरलेला आहे आणि जमिनीपासून चाळीस मीटरपेक्षा जास्त उंच आहे. पूर्वीच्या मशिदींप्रमाणे चार भव्य खांबांवर विसावण्याऐवजी, ही मशीद भिंतींच्या दिशेने बाहेरच्या बाजूस ढकललेल्या आठ बारीक खांबांवर उभी आहे. याचा परिणाम हेच या संपूर्ण रचनेचे उद्दिष्ट आहे. खांबांचे जंगल नाही, अंधारे कोपरे नाहीत. जवळजवळ संपूर्ण मजला प्रकाशाच्या एकाच छत्राखाली मोकळा आहे. घुमटाच्या पायथ्याशी खिडक्या आहेत, त्यामुळे येणाऱ्या-जाणाऱ्या ढगांनुसार छत उजळते आणि मंदावते.

चार मिनार म्हणजे दगडात कोरलेल्या नोंदीच आहेत. प्रत्येक मिनार सुमारे ७१ मीटर उंच असून, तो वेणूप्रमाणे नक्षीदार आहे आणि त्यात प्रार्थनेसाठी आवाहन करण्याकरिता तीन सज्जे आहेत. त्यापैकी दोन सज्जांमध्ये, तीन वेगवेगळे सर्पिलाकार जिने एकमेकांभोवती वळसा घालून जातात, जेणेकरून तीन मुअज्जिन एकमेकांना न भेटता वेगवेगळ्या सज्जांवर चढू शकतील. हे अभियांत्रिकी कौशल्याचे एक शांत प्रदर्शन आहे. अंगणातून पाहिल्यास लक्षात येते की, हे मिनार प्रार्थना सभागृहाच्याच कोपऱ्यांवर कसे उभे आहेत, जणू तंबूच्या खांबांप्रमाणे संपूर्ण रचनेला वरच्या दिशेने खेचत आहेत.

घुमटाच्या मध्यभागी लहान कमानींवर एक चौरस संगमरवरी व्यासपीठ आहे, जी मुअज्जिनची गॅलरी आहे. घुमटाच्या अगदी खाली, ही एक असामान्य जागा आहे. त्याच्या पायथ्याशी वाकून बसा आणि एक लहान, उलटे कोरलेले ट्यूलिप शोधा. दंतकथेनुसार, या जमिनीवर ट्यूलिपची बाग होती आणि जोपर्यंत मशिदीत त्या फुलाची आठवण ठेवली जात नाही, तोपर्यंत मालकाने ती विकण्यास नकार दिला होता. स्थानिकांच्या मते, ते उलटे फूल ट्यूलिप आणि त्या माणसाचा हट्टीपणा या दोन्हींची नोंद करते. कोणताही दस्तऐवज या कथेची पुष्टी करत नाही. ते कोरीवकाम मात्र खरे आहे.

दूरच्या भिंतीकडे, जी मक्काच्या दिशेने आहे, त्या दिशेने चाला. तेथील प्रार्थनेची जागा, मिहराब, स्वतःच्या अर्ध-घुमटाकार कोनाड्यात आहे, जी ओटोमन सिरॅमिक्सच्या सर्वोत्तम काळातील इझनिक टाईल्सनी मढवलेली आहे. त्यांचे लाल रंग प्रसिद्ध आहेत. इझनिक कार्यशाळा बंद पडल्यानंतर तो विशिष्ट प्रवाळी लाल रंग पुन्हा तयार करणे अशक्य झाले आणि नंतरच्या अनुकरणांना त्याची बरोबरी कधीच साधता आली नाही. त्या जागेच्या बाजूला संगमरवरी मिंबर, म्हणजेच व्यासपीठ आहे, ज्याच्या बाजूचे फलक दगडाच्या नाजूक जाळीकामात कोरलेले आहेत, जे इतके सुरेख आहे की ते विणलेले दिसते.

आतल्या भागाला हळूवारपणे एक फेरी मारा. सुलेखन पदकांवर ईश्वर, प्रेषित मुहम्मद आणि सुरुवातीच्या खलिफांची नावे कोरलेली आहेत. रंगीत सजावट पेंडेंटिव्ह्ज आणि घुमटावर चढते, ज्यातील बऱ्याचशा सजावटीचे नंतरच्या शतकांमध्ये नूतनीकरण करण्यात आले. सुलतानाच्या खाजगी गॅलरीखाली, मूळ सजावट शांत कोपऱ्यांमध्ये टिकून आहे. वळताना खिडक्यांचे स्तर मोजा. खिडक्यांच्या रांगा प्रत्येक भिंतीला भेदतात, म्हणूनच दिवसाच्या उत्तरार्धातही सभागृह आतून उजळल्यासारखे वाटते.

२०११ मध्ये, या मशिदीचा, तिच्या 'कुल्लिये' (तिच्या सेवेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या इमारतींचा समूह) सोबत युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समावेश करण्यात आला. त्या समूहाचा काही भाग तुमच्या पायाखाली आहे. टेरेसच्या पायथ्याशी 'अरास्ता' नावाचा एक आच्छादित बाजार आहे, आणि एकेकाळी त्याच्या दुकानांच्या भाड्यातून मशिदीच्या देखभालीचा खर्च भागवला जात असे. एडिर्नमध्ये अधिक वेळ फिरल्यास अधिक आनंद मिळतो. ओटोमन पूल, जुन्या मशिदी आणि दर उन्हाळ्यात होणारा प्रसिद्ध तेल-कुस्ती महोत्सव हे सर्व एकाच शहराचा भाग आहेत.

जाण्यापूर्वी, अंगणात परत या आणि थंडगार कमानीच्या भिंतीजवळ जागा शोधा. मिनारांखाली लहान दिसणाऱ्या संगमरवरी फरशीवरून चालणाऱ्या लोकांना पाहा. सिनानने वयाच्या ऐंशीच्या मध्यात ही इमारत पूर्ण केली आणि तो जवळजवळ शंभर वर्षे जगला. त्याच्या कामामुळे आपली आठवण राहावी अशी त्याची इच्छा होती. साडेचार शतकांनंतर, एडिर्नमधील एका सामान्य दिवशी, तुम्ही त्याच्या उत्तराच्या आत उभे होता, आणि डोक्यावरचा प्रकाश सतत बदलत होता.