Termessos

Stop even met lopen en luister. Hierboven hoor je vooral de wind die door de dennentakken ruist, en dan is het stil. Ergens beneden het pad hoor je een vogel roepen. Je eigen ademhaling is luid, want de klim is steil en de lucht is ijler dan aan de kust. De grond bestaat uit losse kalksteen en dennennaalden en ruikt naar hete hars. Omgevallen blokken gehouwen steen liggen tussen de bomen, half bedekt met mos en droge bladeren.

Termessos ligt in een nationaal park in de bergen ten noordwesten van Antalya, op meer dan 1000 meter hoogte. Een weg leidt je door het bos naar een parkeerplaats. Vanaf daar klimt een voetpad gestaag omhoog naar de ruïnes, en de meeste mensen hebben ongeveer dertig minuten nodig om het hoofdgedeelte te bereiken. Het is een echte wandeling, geen ontspannen tochtje. De beloning is een stad die bijna door niemand is overbouwd, in een omgeving die zichzelf meteen verklaart.

De mensen die hier woonden waren Pisidiërs. Het waren geen Lyciërs en ook geen Griekse kolonisten. Pisidië was het bergland in het binnenland van deze kust, en de steden stonden bekend om hun onafhankelijkheid en hun strijdlust. Ze spraken hun eigen taal voordat het Grieks de geschreven taal werd. Wonen op deze hoogte, achter kliffen, met slechts één moeilijk bereikbare toegangsweg, was een weloverwogen strategie en geen toeval van de geografie.

Alexander de Grote kwam langs deze route tijdens zijn veldtocht door Klein-Azië, en Termessos is een van de plaatsen die hij niet innam. Oude bronnen beschrijven hoe hij beneden de stad aankwam, de situatie beoordeelde en besloot dat een belegering hier meer zou kosten dan het waard was. Hij trok verder. Loop het laatste stuk van het pad omhoog en kijk terug de vallei in, en de reden wordt duidelijk. Er is geen gemakkelijke manier om hier een leger naartoe te brengen.

De toegangsweg werd verdedigd door muren en torens. Let tijdens de klim op de rijen metselwerk die dwars over de helling lopen en op de overblijfselen van een poort op de oude weg. Blokken werden zonder mortel gehouwen en geplaatst, vertrouwend op gewicht en precisie. Op sommige plaatsen kun je zien waar de muur op de natuurlijke rots is gebouwd, waardoor de klif onderdeel van de verdediging werd. Iedereen die aanviel, moest zich door een smalle, onoverzichtelijke ruimte manoeuvreren.

Het theater is de reden waarom veel mensen deze klim maken. Het is uitgehouwen in de heuvel aan de rand van een afgrond, en de zitplaatsen kijken uit op een opening waar het toneelgebouw gedeeltelijk is ingestort. Door die opening kijk je rechtstreeks uit op de berg aan de overkant van de vallei en op de verschillende heuvelruggen daarachter. Ga halverwege zitten en blijf een tijdje. Weinig oude theaters zijn zo zorgvuldig geplaatst.

Water was het grootste probleem van de stad. Er is hier geen rivier en geen betrouwbare bron, dus hakten de inwoners enorme cisternen in de rotsbodem en vingen regenwater op van daken en bestrating. Verschillende daarvan zijn bewaard gebleven op de vlakke grond nabij het centrum, met smalle openingen die uitkomen op diepe kamers. Sommige zijn niet omheind. Let goed op waar je loopt en houd kinderen in de gaten – de openingen zijn gemakkelijk over het hoofd te zien tussen het struikgewas.

Rond het open gebied vind je de overblijfselen van openbare gebouwen: een gymnasium en badhuis met hoge, nog staande muren, een raadzaal en terrassen waar ooit tempels en monumenten stonden. Er groeien nu bomen doorheen. De stenen liggen precies waar ze terecht zijn gekomen. Het gebrek aan reconstructie draagt bij aan de aantrekkingskracht. Je kijkt naar een ingestorte plek in plaats van een gerestaureerde, en je moet de gebouwen zelf reconstrueren.

Volg de borden naar de necropolis en de plek verandert van karakter. Honderden stenen sarcofagen liggen verspreid over de hellingen tussen de dennenbomen, vele omgevallen, gebarsten of met hun zware deksels eraf geschoven. Sommige zijn versierd met gebeeldhouwde rozetten, schilden of leeuwenfiguren. Aardbevingen en grafrovers zijn verantwoordelijk voor de wanorde. Erdoorheen lopen is vreemd en gedenkwaardig – een hele heuvel vol gebroken stenen doodskisten, zonder dat er iemand anders te zien is.

Eén graf springt eruit. In een rotswand is een kamer uitgehouwen met een reliëf van een ruiter in harnas, met wapens en een schild. Volgens de overlevering is dit de begraafplaats van Alcetas, een officier van Alexander die aan de verliezende kant stond in de oorlogen die volgden op Alexanders dood, en die stierf bij Termessos. Het beeldhouwwerk is beschadigd en verweerd, maar het paard en de ruiter zijn nog steeds leesbaar bij strijklicht.

De stad is nooit door een vijand verwoest. De meest waarschijnlijke verklaring voor haar ondergang is een aardbeving die het watersysteem brak, waarna het leven op deze hoogte niet langer zinvol was. De mensen trokken naar beneden. Het bos sloot zich om de stad heen. Tegenwoordig beschermt het nationale park eromheen wilde geiten, herten en roofvogels, en je kunt ze tijdens de wandeling zien of horen. De vroege ochtend is de beste tijd om zowel wilde dieren als de koele lucht te zien.

Termessos is nooit volledig opgegraven. Er zijn wel onderzoeken en opruimwerkzaamheden uitgevoerd, maar het grootste deel van de stad ligt nog steeds onder aarde, struikgewas en gevallen stenen. Dat is ongebruikelijk voor een site van deze omvang in Turkije. Het betekent ook dat de paden informeel zijn en de bewegwijzering beperkt, dus neem meer tijd dan de afstanden doen vermoeden. Inscripties duiken op in stenen blokken in het struikgewas, waarvan vele schenkingen aan de stad door genoemde burgers vermelden.

Voordat je naar beneden gaat, ga even zitten op een blok bij het theater en doe een paar minuten niets. De wind is hier het luidste geluid. Beneden u daalt het dal af en de weg waarlangs u omhoog reed, is slechts een smal lijntje tussen de bomen. Mensen kozen deze harde, waterloze heuvelrug omdat die hen vrijheid bood en ze verdedigden hem tegen het meest succesvolle leger van hun tijd. Nu is hij in handen van de dennenbomen. Neem de tijd op het pad naar beneden.