Ani-ruïnes

Die wind arriveer eerste. Dit beweeg deur kniehoë steppegras met 'n droë gesis, buig die saadkoppe en dra die reuk van stof en verafgeleë sneeu. Voor, versprei oor 'n leë plato, staan kerke – alleen, dakloos, enorm – soos skepe wat deur 'n verdwene see agtergelaat is. 'n Kloof sny die horison, en daaragter verrys die heuwels van 'n ander land. Hierdie stilte was eens een van die luidste stede in die Middeleeuse wêreld.

Welkom by Ani, die verwoeste hoofstad van Middeleeuse Armenië. 'n Duisend jaar gelede het hierdie plato paleise, markte, karavanserais en soveel kapelle gehad dat kroniekskrywers dit die stad van duisend-en-een kerke genoem het. Die getal was 'n spog, nie 'n sensus nie – maar as jy hier staan, omring deur koepels en gebreekte apsisse in elke rigting, voel die spog verdien.

Die stad se groot era het in 961 begin, toe koning Ashot die Derde van die Bagratid-dinastie die Armeense hoofstad hierheen verskuif het. Sy opvolgers het 'n dubbele ring van mure opgerig – koning Smbat se magtige torings bewaak steeds die noordelike toegang, en jy gaan vandag daardeur in. Agter daardie mure het die stad gegroei. Sommige ramings plaas die bevolking op sy hoogtepunt byna honderdduisend, hoewel geleerdes steeds oor die syfer stry. Wat seker is, is dat Ani onder die groot stede van sy era gereken is.

Die rykdom het van beweging gekom. Ani het op 'n tak van die Syroete gesit, waar karavane tussen Bisantium, Persië en die lande daarbuite gekruis het. Sy, speserye, silwer en idees het deur sy poorte gegaan en sy tol betaal. Middeleeuse skrywers het die stad met Konstantinopel en Bagdad vergelyk - vleiery, miskien, maar vleiery wat 'n modderstraatdorp nooit sou ontvang het nie.

Loop na die grootste silhoeët op die plato: die katedraal. Dit is in 1001 voltooi onder die argitek Trdat - 'n meester so gerespekteer dat toe 'n aardbewing die koepel van Hagia Sophia in Konstantinopel gekraak het, die Bisantyne hom ingeroep het om dit te herstel. Sy katedraal hier gebruik gegroepeerde pilare en puntige boë, kenmerke wat Europese bouers nie vir nog 'n eeu of meer sou omhels nie. Die koepel het lank gelede geval, en nou doen die lug sy werk - lig val deur die opening en beweeg stadig oor die klipvloer.

In 1064 het die Seljuk-Turke die stad na 'n beleg ingeneem, en Ani het sy lang gewoonte van eienaarwisseling begin. Uit hierdie era oorleef die Menüçehr-moskee, dikwels die vroegste Seljuk-moskee in Anatolië genoem, wat aan die rand van die kloof geleë is. Klim versigtig na sy geboë vensteropeninge - die uitsig reguit af na die rivier is die beste in Ani, en die klipwerk meng Armeense en Islamitiese kunsvlyt op 'n manier wat die hele stad opsom.

Vir kleur, vind die Kerk van Sint Gregorius wat in 1215 deur die handelaar Tigran Honents gebou is. Dit staan laag op die helling na die kloof toe, en die binnekant gloei steeds met fresko's - skaars vir Armeense kerke, wat gewoonlik hul mure eenvoudig gehou het. Tonele uit die lewe van Christus en van Sint Gregorius bedek die mure in rooi en blou wat agthonderd winters op 'n oop plato oorleef het.

Dan is daar die Kerk van die Verlosser - of die helfte daarvan. Die gebou het negehonderd jaar lank heel gestaan totdat 'n storm in die 1950's een hele kant afgebreek het en die struktuur soos 'n koek gesny het. Wat oorbly, is 'n dwarssnit: jy staan buite en sien binne, apsis, kroonlyste en koepelring wat in die lug hang. Ingenieurs het dit gestut, en dit het, amper per ongeluk, die mees gefotografeerde ruïne in Ani geword.

Die stad se agteruitgang het in golwe gekom. Mongoolse aanvalle het dit in die dertiende eeu geteister. 'n Groot aardbewing in 1319 het torings afgebreek en strate leeggemaak. Handelsroetes het suidwaarts verskuif en die karavane het opgehou kom. Ani het nie in 'n enkele dramatiese beleg geval nie - dit het eenvoudig sy redes verloor, familie vir familie, totdat herders skape in die skaduwee van die katedraal laat wei het.

Sy moderne geskiedenis is op sy eie manier vreemd. Die Akhuriese rivier hieronder merk die grens met Armenië, en vir 'n groot deel van die twintigste eeu het Ani binne 'n geslote militêre sone gesit, slegs besoek met permitte en begeleiers. Daardie beperkings is verslap, bewaringspanne het opgedaag, en in 2016 het UNESCO Ani as 'n Wêrelderfenisgebied gelys. Vandag dwaal jy vrylik rond waar kameras eens verbode was – hoewel die grensheining oor die kloof jou daaraan herinner dat die geografie steeds sensitief is.

Praktiese sake: die terrein lê ongeveer 45 kilometer oos van Kars, 'n maklike taxi- of toerrit oor die oop steppe. Gee dit ten minste drie rustige ure – die ruïnes versprei oor die hele plato, en afstande mislei. Daar is amper geen skaduwee nie, so dra water en sonbedekking in die somer; laatmiddag word die vulkaniese klip amber en rooskleurig, en fotograwe kry hul beloning. Winters hier is straf en pragtig, met sneeu wat diep teen die mure lê.

Eindig by die kloofrand, naby die moskee of die Honents-kerk, en laat die plek tot rus kom. Die rivier praat stil onder. Aan die oorkantste oewer kyk Armeense velde na hul ou hoofstad oor 'n grens wat geeneen van die kante hier kan oorsteek nie. Die wind kam die gras oor die fondamente van strate waarvan die name niemand onthou nie. Stede is gewoonlik luider as die grond waarop hulle staan... Ani het daardie lening terugbetaal. Terwyl jy terugstap na die mure toe, luister – gras, wind, jou eie treë – die hele orkes van 'n stad wat duisend jaar oud is.