خرابه‌های آنی

باد اول از همه می‌رسد. با صدای هیس خشکی از میان علف‌های استپی که تا زانو می‌رسند، عبور می‌کند، خوشه‌های بذر را خم می‌کند و بوی گرد و غبار و برف دوردست را با خود می‌برد. در پیش رو، پراکنده در فلاتی خالی، کلیساها - تنها، بدون سقف، عظیم - مانند کشتی‌هایی که از دریایی ناپدید شده جا مانده‌اند، قرار دارند. تنگه‌ای افق را می‌شکافد و در ورای آن تپه‌های کشوری دیگر سر بر می‌آورند. این سکوت زمانی یکی از پرسروصداترین شهرهای جهان قرون وسطی بود.

به آنی، پایتخت ویران‌شده‌ی ارمنستان قرون وسطی، خوش آمدید. هزار سال پیش، این فلات کاخ‌ها، بازارها، کاروانسراها و کلیساهای کوچک بسیاری را در خود جای داده بود که وقایع‌نگاران آن را شهر هزار و یک کلیسا می‌نامیدند. این تعداد یک افتخار بود، نه یک سرشماری - اما با ایستادن در اینجا، احاطه شده توسط گنبدها و محراب‌های شکسته در هر جهت، این افتخار شایسته به نظر می‌رسد.

عصر باشکوه این شهر از سال ۹۶۱ آغاز شد، زمانی که پادشاه آشوت سوم از سلسله باگراتی، پایتخت ارمنستان را به اینجا منتقل کرد. جانشینان او دو حلقه دیوار ساختند - برج‌های باشکوه شاه سمبات هنوز از ورودی شمالی محافظت می‌کنند و امروزه از طریق آنها وارد می‌شوید. پشت آن دیوارها، شهر افزایش یافت. برخی تخمین‌ها جمعیت را در اوج خود نزدیک به صد هزار نفر تخمین می‌زنند، اگرچه محققان هنوز در مورد این رقم بحث می‌کنند. آنچه مسلم است این است که آنی در میان شهرهای بزرگ عصر خود قرار داشت.

ثروت از حرکت ناشی می‌شد. آنی در شاخه‌ای از جاده ابریشم قرار داشت، جایی که کاروان‌ها بین بیزانس، ایران و سرزمین‌های فراتر از آن عبور می‌کردند. ابریشم، ادویه، نقره و ایده‌ها از دروازه‌های آن عبور می‌کردند و عوارض آن را می‌پرداختند. نویسندگان قرون وسطی این شهر را با قسطنطنیه و بغداد مقایسه می‌کردند - شاید چاپلوسی، اما چاپلوسی‌ای که یک شهر گلی هرگز نمی‌توانست دریافت کند.

به سمت بزرگترین سیلوئت در فلات بروید: کلیسای جامع. این بنا در سال ۱۰۰۱ میلادی تحت نظر معمار تردات تکمیل شد - استادی چنان مورد احترام که وقتی زلزله گنبد ایاصوفیه در قسطنطنیه را ترک کرد، بیزانسی‌ها او را برای تعمیر آن فراخواندند. کلیسای جامع او در اینجا از ستون‌های خوشه‌ای و طاق‌های نوک‌تیز استفاده می‌کند، ویژگی‌هایی که سازندگان اروپایی تا یک قرن یا بیشتر دیگر آن را نمی‌پذیرفتند. گنبد مدت‌ها پیش فرو ریخت و اکنون آسمان کار خود را می‌کند - نور از روزنه می‌تابید و به آرامی در کف سنگی حرکت می‌کند.

در سال ۱۰۶۴، ترک‌های سلجوقی پس از محاصره، شهر را تصرف کردند و آنی عادت دیرینه خود را در دست به دست شدن آغاز کرد. از این دوران، مسجد منوچهر، که اغلب به عنوان قدیمی‌ترین مسجد سلجوقی در آناتولی شناخته می‌شود و در لبه تنگه قرار دارد، باقی مانده است. با احتیاط از دهانه‌های پنجره‌های طاق‌دار آن بالا بروید - منظره مستقیم به سمت رودخانه بهترین منظره در آنی است و سنگ‌کاری، هنر ارمنی و اسلامی را به گونه‌ای ترکیب می‌کند که کل شهر را خلاصه می‌کند.

برای دیدن رنگ‌ها، کلیسای سنت گرگوری را که توسط تاجر تیگران هوننت در سال ۱۲۱۵ ساخته شده است، پیدا کنید. این کلیسا در شیب به سمت تنگه قرار دارد و فضای داخلی آن هنوز با نقاشی‌های دیواری می‌درخشد - این ویژگی برای کلیساهای ارمنی که معمولاً دیوارهای خود را ساده نگه می‌داشتند، نادر است. صحنه‌هایی از زندگی مسیح و سنت گرگوری، دیوارها را با رنگ‌های قرمز و آبی پوشانده‌اند که از هشتصد زمستان در یک فلات باز جان سالم به در برده‌اند.

سپس کلیسای نجات‌دهنده - یا نیمی از آن - وجود دارد. این ساختمان به مدت نهصد سال کاملاً پابرجا بود تا اینکه طوفانی در دهه 1950 یک طرف کامل را فرو ریخت و سازه را مانند کیکی برش داد. آنچه باقی مانده است، یک مقطع عرضی است: شما بیرون می‌ایستید و داخل، محراب، قرنیزها و حلقه گنبد را که در هوا معلق است، می‌بینید. مهندسان آن را محکم کرده‌اند و تقریباً به طور تصادفی، به ویرانه‌ای تبدیل شده است که بیشترین عکس‌ها از آن در آنی گرفته شده است.

سقوط شهر به صورت موجی رخ داد. حملات مغول‌ها در قرن سیزدهم آن را در هم کوبید. زلزله بزرگی در سال 1319 برج‌ها را فرو ریخت و خیابان‌ها را خالی کرد. مسیرهای تجاری به سمت جنوب تغییر مسیر دادند و کاروان‌ها دیگر نیامدند. آنی در یک محاصره دراماتیک سقوط نکرد - به سادگی دلایل خود را، خانواده به خانواده، از دست داد تا اینکه چوپانان در سایه کلیسای جامع گوسفندان را چراندند.

تاریخ مدرن آن به نوع خود عجیب است. رودخانه آخوریان در پایین مرز با ارمنستان را مشخص می‌کند و آنی در بیشتر قرن بیستم در یک منطقه نظامی بسته قرار داشت و فقط با مجوز و اسکورت قابل بازدید بود. این محدودیت‌ها کاهش یافت، تیم‌های حفاظت از محیط زیست رسیدند و در سال ۲۰۱۶ یونسکو آنی را به عنوان یک میراث جهانی ثبت کرد. امروزه می‌توانید آزادانه در جایی که زمانی دوربین‌ها ممنوع بودند، گشت و گذار کنید - اگرچه حصار مرزی در سراسر تنگه به شما یادآوری می‌کند که جغرافیا هنوز حساس است.

نکات عملی: این مکان در حدود ۴۵ کیلومتری شرق کارس واقع شده است، یک تاکسی یا تور به راحتی از میان استپ باز عبور می‌کند. حداقل سه ساعت بدون عجله به آن فرصت دهید - ویرانه‌ها در سراسر فلات گسترده شده‌اند و مسافت‌ها فریبنده هستند. تقریباً سایه‌ای وجود ندارد، بنابراین در تابستان آب و پوشش آفتاب همراه داشته باشید. در اواخر بعد از ظهر، سنگ آتشفشانی به رنگ کهربایی و گلگون در می‌آید و عکاسان پاداش خود را می‌گیرند. زمستان‌های اینجا سخت و زیباست، با برفی که در اعماق دیوارها قرار دارد.

در لبه تنگه، نزدیک مسجد یا کلیسای هوننت، به پایان برسانید و بگذارید مکان آرام بگیرد. رودخانه در پایین آرام صحبت می‌کند. در کرانه‌ی دور، مزارع ارمنی‌ها رو به پایتخت قدیمی‌شان، آن سوی مرزی که هیچ‌کدام از طرفین نمی‌توانند از آن عبور کنند، قرار دارند. باد، علف‌ها را بر فراز پایه‌های خیابان‌هایی که هیچ‌کس نامشان را به خاطر نمی‌آورد، شانه می‌کند. شهرها معمولاً از زمینی که روی آن ایستاده‌اند، پرسروصداترند... آنی آن وام را پس داده است. همچنان که به سمت دیوارها برمی‌گردید، گوش دهید - علف، باد، قدم‌های خودتان - تمام ارکستر شهری که هزار سال قدمت دارد.