Ani-ruïnes

De wind komt als eerste. Hij waait door het kniehoge steppegras met een droog gesis, buigt de zaadhoofden en voert de geur van stof en verre sneeuw mee. Verderop, verspreid over een leeg plateau, staan kerken – eenzaam, zonder dak, enorm – als schepen achtergelaten door een verdwenen zee. Een kloof snijdt door de horizon, en daarachter verrijzen de heuvels van een ander land. Deze stilte was ooit een van de luidste steden in de middeleeuwse wereld.

Welkom in Ani, de ruïnes van de middeleeuwse hoofdstad van Armenië. Duizend jaar geleden bevonden zich op dit plateau paleizen, markten, karavanserais en zoveel kapellen dat kroniekschrijvers het de stad van duizend-en-één kerken noemden. Dat aantal was een bewering, geen volkstelling – maar staand hier, omringd door koepels en gebroken apsissen in alle richtingen, voelt die bewering terecht.

De bloeiperiode van de stad begon in 961, toen koning Ashot III van de Bagratidische dynastie de Armeense hoofdstad hierheen verplaatste. Zijn opvolgers lieten een dubbele ring van muren bouwen – de machtige torens van koning Smbat bewaken nog steeds de noordelijke toegangsweg, en je betreedt de stad er vandaag de dag nog steeds doorheen. Achter die muren groeide de stad. Sommige schattingen plaatsen de bevolking op haar hoogtepunt rond de honderdduizend, hoewel geleerden nog steeds van mening verschillen over dit aantal. Wat zeker is, is dat Ani tot de grote steden van haar tijd behoorde.

De rijkdom kwam voort uit de handel. Ani lag aan een aftakking van de Zijderoute, waar karavanen tussen Byzantium, Perzië en de landen daarbuiten trokken. Zijde, specerijen, zilver en ideeën passeerden de poorten en betaalden tol. Middeleeuwse schrijvers vergeleken de stad met Constantinopel en Bagdad – misschien een vleierij, maar een vleierij die een stadje met modderstraten nooit zou hebben gekregen.

Loop richting het grootste silhouet op het plateau: de kathedraal. Deze werd voltooid in 1001 onder leiding van architect Trdat – een meester die zo gerespecteerd werd dat toen een aardbeving de koepel van de Hagia Sophia in Constantinopel beschadigde, de Byzantijnen hem inschakelden om deze te repareren. Zijn kathedraal hier gebruikt gegroepeerde pijlers en spitsbogen, kenmerken die Europese bouwers pas een eeuw of langer later zouden overnemen. De koepel is lang geleden ingestort en nu doet de hemel zijn werk – licht valt door de opening en beweegt langzaam over de stenen vloer.

In 1064 veroverden de Seltsjoeken de stad na een beleg, en Ani begon aan zijn lange traditie van machtswisselingen. Uit deze periode stamt de Menüçehr-moskee, vaak de oudste Seltsjoekse moskee in Anatolië genoemd, die op de rand van de kloof staat. Klim voorzichtig naar de bogen van de vensters – het uitzicht recht naar beneden op de rivier is het mooiste van Ani, en het steenhouwwerk combineert Armeense en islamitische ambachtskunst op een manier die de hele stad samenvat.

Voor kleur kunt u de Sint-Gregoriuskerk bezoeken, gebouwd door de koopman Tigran Honents in 1215. Deze kerk staat laag op de helling richting de kloof en het interieur straalt nog steeds met fresco's – zeldzaam voor Armeense kerken, die hun muren meestal effen hielden. Scènes uit het leven van Christus en Sint Gregorius bedekken de muren in rode en blauwe tinten die achthonderd winters op een open plateau hebben doorstaan.

Dan is er de Verlosserskerk – of beter gezegd, de helft ervan. Het gebouw stond negenhonderd jaar intact, totdat een storm in de jaren vijftig een hele zijde verwoestte en de structuur als een taart in tweeën sneed. Wat overblijft is een dwarsdoorsnede: je staat buiten en kijkt naar binnen, de apsis, de kroonlijsten en de koepelring hangen in de lucht. Ingenieurs hebben het gebouw gestut en het is, bijna per ongeluk, de meest gefotografeerde ruïne van Ani geworden.

De achteruitgang van de stad kwam in golven. Mongoolse invallen teisterden de stad in de dertiende eeuw. Een zware aardbeving in 1319 wierp torens omver en maakte straten leeg. Handelsroutes verplaatsten zich naar het zuiden en de karavanen kwamen niet meer. Ani viel niet in één dramatisch beleg – de stad verloor simpelweg haar bestaansrecht, familie na familie, totdat herders hun schapen lieten grazen in de schaduw van de kathedraal.

De moderne geschiedenis van Ani is op een bepaalde manier bijzonder. De rivier de Akhurian, die beneden stroomt, vormt de grens met Armenië, en gedurende een groot deel van de twintigste eeuw lag Ani in een afgesloten militair gebied, dat alleen met vergunning en onder begeleiding bezocht kon worden. Die beperkingen werden versoepeld, er kwamen restauratieteams en in 2016 werd Ani door UNESCO uitgeroepen tot Werelderfgoed. Tegenwoordig kun je er vrij rondlopen op plekken waar fotograferen ooit verboden was – hoewel het grenshek over de kloof je eraan herinnert dat het gebied nog steeds gevoelig ligt.

Praktische informatie: de site ligt ongeveer 45 kilometer ten oosten van Kars, gemakkelijk te bereiken met een taxi of een georganiseerde tour over de open steppe. Trek er minstens drie uur voor uit, zonder haast – de ruïnes liggen verspreid over het hele plateau en de afstanden kunnen misleidend zijn. Er is bijna geen schaduw, dus neem water en een zonnekap mee in de zomer; in de late namiddag kleurt de vulkanische steen amberkleurig en roze, en fotografen worden beloond. De winters zijn hier streng en prachtig, met een dik pak sneeuw tegen de rotswanden.

Eindig je bezoek aan de rand van de kloof, vlakbij de moskee of de Honentskerk, en laat de plek op je inwerken. De rivier kabbelt zachtjes beneden. Aan de overkant liggen Armeense velden tegenover hun oude hoofdstad, aan de andere kant van een grens die geen van beide partijen kan overschrijden. De wind streelt het gras over de fundamenten van straten waarvan niemand de namen meer weet. Steden zijn meestal luidruchtiger dan het land waarop ze staan... Ani heeft die lening terugbetaald. Terwijl je terugloopt naar de muren, luister dan – naar het gras, de wind, je eigen voetstappen – naar het complete orkest van een duizend jaar oude stad.