अनी अवशेष

वारा सर्वात आधी येतो. तो गुडघ्यापर्यंतच्या गवताळ प्रदेशातून कोरड्या सळसळत वाहतो, बियांची डोकी वाकवतो आणि धुळीचा व दूरच्या बर्फाचा वास सोबत घेऊन येतो. पुढे, एका ओसाड पठारावर विखुरलेली चर्चं उभी आहेत — एकटी, छप्पर नसलेली, प्रचंड मोठी — जणू काही लुप्त झालेल्या समुद्राने मागे सोडलेली जहाजेच. एक दरी क्षितिजाला छेदते, आणि तिच्या पलीकडे दुसऱ्याच देशाच्या टेकड्या उंच उठतात. ही शांतता एके काळी मध्ययुगीन जगातील सर्वात गजबजलेल्या शहरांपैकी एक होती.

मध्ययुगीन आर्मेनियाची भग्न राजधानी, आनीमध्ये आपले स्वागत आहे. एक हजार वर्षांपूर्वी या पठारावर राजवाडे, बाजारपेठा, धर्मशाळा आणि इतकी प्रार्थनास्थळे होती की इतिहासकारांनी त्याला 'एक हजार एक चर्चचे शहर' म्हटले होते. ही संख्या एक बढाई होती, जनगणना नव्हे — पण इथे, सर्व दिशांना घुमट आणि भग्न अर्धवर्तुळाकार रचनांनी वेढलेले असताना उभे राहिल्यावर, ही बढाई सार्थ वाटते.

शहराच्या महान युगाची सुरुवात ९६१ मध्ये झाली, जेव्हा बागरतिद राजवंशाचा राजा तिसरा अशोत याने आर्मेनियाची राजधानी येथे हलवली. त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांनी भिंतींचे दुहेरी वलय उभारले — राजा स्म्बातचे भव्य बुरुज आजही उत्तरेकडील मार्गाचे रक्षण करतात आणि तुम्ही आजही त्यांतूनच आत प्रवेश करता. त्या भिंतींच्या आत शहर विस्तारले. काही अंदाजानुसार, शहराच्या भरभराटीच्या काळात येथील लोकसंख्या सुमारे एक लाख होती, तरीही विद्वानांमध्ये या आकड्याबद्दल अजूनही मतभेद आहेत. एक गोष्ट निश्चित आहे की, आनी हे त्याच्या काळातील महान शहरांपैकी एक होते.

ही संपत्ती शहराच्या गतिशीलतेतून येत होती. आनी हे रेशीम मार्गाच्या एका फाट्यावर वसलेले होते, जिथून बायझंटियम, पर्शिया आणि त्यापलीकडील प्रदेशांमध्ये व्यापारी तांडे ये-जा करत असत. रेशीम, मसाले, चांदी आणि विचार त्याच्या वेशींमधून जात आणि त्याचा कर भरत असत. मध्ययुगीन लेखकांनी या शहराची तुलना कॉन्स्टँटिनोपल आणि बगदादशी केली — कदाचित ही एक स्तुती असेल, पण अशी स्तुती जी मातीच्या रस्त्यांच्या शहराला कधीच मिळाली नसती.

पठारावरील सर्वात मोठ्या आकृतीच्या दिशेने चाला: कॅथेड्रल. १००१ मध्ये वास्तुविशारद त्रदात यांच्या देखरेखीखाली हे बांधकाम पूर्ण झाले. ते एक असे महान वास्तुविशारद होते की, जेव्हा भूकंपामुळे कॉन्स्टँटिनोपलमधील हागिया सोफियाच्या घुमटाला तडा गेला, तेव्हा बायझंटाईन लोकांनी त्याची दुरुस्ती करण्यासाठी त्यांना बोलावले. येथील त्यांच्या कॅथेड्रलमध्ये एकत्रित खांब आणि टोकदार कमानी वापरल्या आहेत; ही अशी वैशिष्ट्ये होती जी युरोपियन बांधकाम व्यावसायिकांनी आणखी एक शतक किंवा त्याहून अधिक काळ स्वीकारली नाहीत. तो घुमट खूप पूर्वी कोसळला, आणि आता आकाश आपले काम करते — त्या उघड्या जागेतून प्रकाश आत येतो आणि दगडी फरशीवरून हळूवारपणे सरकतो.

१०६४ मध्ये सेल्जुक तुर्कांनी वेढा घालून शहर ताब्यात घेतले आणि आनी शहराची एकाच्या ताब्यातून दुसऱ्याच्या ताब्यात जाण्याची परंपरा सुरू झाली. याच काळातील मेनूचेहर मशीद आजही टिकून आहे, जिला अनेकदा अनातोलियातील सर्वात जुनी सेल्जुक मशीद म्हटले जाते आणि ती दरीच्या अगदी काठावर वसलेली आहे. तिच्या कमानी असलेल्या खिडक्यांपर्यंत काळजीपूर्वक चढा — तिथून थेट नदीचे दिसणारे दृश्य आनीमधील सर्वोत्तम आहे, आणि येथील दगडी बांधकामात आर्मेनियन व इस्लामिक कलाकुसर अशा प्रकारे मिसळली आहे की ते संपूर्ण शहराचे सार दर्शवते.

रंग पाहण्यासाठी, १२१५ मध्ये व्यापारी तिग्रान होनेंट्सने बांधलेले सेंट ग्रेगरीचे चर्च पाहा. ते दरीच्या दिशेने असलेल्या उतारावर खालच्या बाजूला उभे आहे, आणि त्याचा आतील भाग अजूनही भित्तिचित्रांनी उजळून निघतो — आर्मेनियन चर्चसाठी हे दुर्मिळ आहे, कारण ते सहसा त्यांच्या भिंती साध्या ठेवत असत. ख्रिस्त आणि सेंट ग्रेगरी यांच्या जीवनातील दृश्ये लाल आणि निळ्या रंगांनी भिंतींवर रेखाटलेली आहेत, जी एका खुल्या पठारावर आठशे हिवाळे टिकून राहिली आहेत.

त्यानंतर येते रिडीमरचे चर्च — किंवा त्याचा अर्धा भाग. ही इमारत नऊशे वर्षे अखंड उभी होती, पण १९५० च्या दशकात आलेल्या वादळाने तिची एक संपूर्ण बाजू पाडून टाकली, आणि केकप्रमाणे तिचे तुकडे केले. जे काही शिल्लक आहे तो एक आडवा छेद आहे: तुम्ही बाहेर उभे राहता आणि आत पाहता, जिथे अर्धवर्तुळाकार भाग, कंगोरे आणि घुमट हवेत लटकलेले दिसतात. अभियंत्यांनी त्याला आधार दिला आहे, आणि जवळजवळ योगायोगानेच, ते आनीमधील सर्वाधिक छायाचित्रित अवशेष बनले आहे.

शहराचा ऱ्हास टप्प्याटप्प्याने झाला. तेराव्या शतकात मंगोल हल्ल्यांनी शहराला तडाखा दिला. १३१९ साली आलेल्या एका मोठ्या भूकंपाने बुरुज पाडले आणि रस्ते ओस पडले. व्यापारी मार्ग दक्षिणेकडे सरकले आणि व्यापारी तांडे येणे थांबले. आनी एकाच नाट्यमय वेढ्यात पडले नाही — हळूहळू, एकामागून एक कुटुंबांनी आपली कारणे गमावली, अखेरीस मेंढपाळ कॅथेड्रलच्या सावलीत मेंढ्या चरवू लागले.

त्याचा आधुनिक इतिहासही एका वेगळ्याच प्रकारे विचित्र आहे. खाली वाहणारी अखुरियन नदी आर्मेनियासोबतची सीमा निश्चित करते, आणि विसाव्या शतकातील बराच काळ आनी एका बंद लष्करी क्षेत्रात होते, जिथे केवळ परवानगी आणि संरक्षकांसहच भेट देता येत असे. ते निर्बंध शिथिल झाले, संवर्धन पथके आली, आणि २०१६ मध्ये युनेस्कोने आनीला जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केले. आज तुम्ही अशा ठिकाणी मुक्तपणे फिरू शकता जिथे एकेकाळी कॅमेऱ्यांना बंदी होती — तरीही दरीवरील सीमेचे कुंपण तुम्हाला आठवण करून देते की हा भौगोलिक प्रदेश अजूनही संवेदनशील आहे.

व्यावहारिक बाबी: हे स्थळ कार्सच्या पूर्वेला सुमारे ४५ किलोमीटर अंतरावर आहे, जिथे मोकळ्या गवताळ प्रदेशातून टॅक्सी किंवा टूरने सहज पोहोचता येते. येथे फिरण्यासाठी किमान तीन तास निवांत वेळ द्या — हे अवशेष संपूर्ण पठारावर पसरलेले आहेत आणि अंतर फसवे वाटते. इथे जवळजवळ सावली नाही, म्हणून उन्हाळ्यात पाणी आणि उन्हापासून संरक्षण करणारी वस्तू सोबत ठेवा; दुपारच्या उत्तरार्धात ज्वालामुखीचा दगड पिवळसर आणि गुलाबी रंगाचा होतो, आणि छायाचित्रकारांना त्याचे फळ मिळते. इथले हिवाळे कडक आणि सुंदर असतात, भिंतींच्या कडेला बर्फाचा जाड थर साचलेला असतो.

दरीच्या काठावर, मशिदीजवळ किंवा होनेंट्स चर्चजवळ थांबा आणि त्या जागेला स्थिरावू द्या. खाली नदी शांतपणे बोलते. पलीकडच्या काठावर, आर्मेनियन शेतं त्यांच्या जुन्या राजधानीकडे तोंड करून उभी आहेत, एका अशा सीमेपलीकडे जी इथून दोन्ही बाजू ओलांडू शकत नाहीत. ज्या रस्त्यांची नावं कोणाला आठवत नाहीत, त्यांच्या पायावरचा गवत वारा विस्कटतो. शहरं सहसा ज्या जमिनीवर उभी असतात, त्या जमिनीपेक्षा जास्त बोलकी असतात... अनीने ते कर्ज फेडले आहे. तुम्ही भिंतींच्या दिशेने परत चालत असताना ऐका — गवत, वारा, तुमची स्वतःची पावलं — एक हजार वर्षे जुन्या शहराचे संपूर्ण वाद्यवृंद.