हट्टुसा

सर्वात आधी तुमचे लक्ष वाऱ्याकडे जाते. त्याला अडवणारे काहीही नसताना तो मोकळ्या उतारावरून वाहतो आणि सोबत सुक्या गवताचा व थायमचा सुगंध घेऊन येतो. खाली कुठेतरी, मेंढ्यांच्या गळ्यातील घंटा एकमेकांवर आदळत आहेत. इथे आश्रय घेण्यासाठी भिंती नाहीत, फक्त गवतात दगडांच्या कमी उंचीच्या रांगा आणि डोंगराच्या बाजूने वर आलेले खडकांचे उंचवटे आहेत. क्षणभर निश्चल उभे राहा आणि ऐका. राजधानीचे शहर असूनही, हे ठिकाण आता अत्यंत शांत आहे.

आकाराबद्दलच्या तुमच्या अपेक्षा कमी करा. हा काही लहानसा किल्ला नव्हता. हे शहर एका उंच, वळणदार भूभागावर पसरले होते आणि त्याच्या संरक्षक भिंती शहराभोवती अनेक किलोमीटरपर्यंत पसरलेल्या होत्या. आता एक वळसा रस्ता पर्यटकांना मुख्य ठिकाणांवरून घेऊन जातो आणि संपूर्ण फेरी मारायला दिवसाचा बराचसा वेळ लागतो. जे काही शिल्लक आहे ते म्हणजे मुख्यत्वे पाया, प्रवेशद्वारे आणि भिंतींचे काही भाग. तुम्हाला वरचे मजले स्वतःच, मनातल्या मनात, जसे जसे पुढे जाल तसे तसे तयार करावे लागतात.

इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकापर्यंत हिटाईट्सनी येथून राज्य केले. त्यांच्या परमोच्च काळात, ते इजिप्त, बॅबिलोन आणि अश्शूर यांच्यासोबत प्राचीन नजीकच्या पूर्वेकडील महान शक्तींपैकी एक होते. त्यांनी सीरियामध्ये युद्धे लढली, तह केले, परदेशी राजघराण्यांमध्ये विवाह केले आणि काटेकोर नोंदी ठेवल्या. त्यानंतर ते इतके पूर्णपणे नाहीसे झाले की, आधुनिक काळापर्यंत ते मुख्यत्वे हिब्रू बायबल आणि इजिप्शियन ग्रंथांमधील काही मोजक्या उल्लेखांमधूनच ओळखले जात होते.

महान मंदिर खालच्या शहरात आहे आणि या स्थळाचा तो भाग समजायला सर्वात सोपा आहे. पायाचे दगड प्रचंड मोठे आहेत आणि मध्यवर्ती प्रांगणाभोवती असलेल्या कोठारांची योजना जवळजवळ पूर्णपणे टिकून आहे. त्या कोठारांमध्ये जमिनीमध्ये खोलवर पुरलेल्या मातीच्या मोठ्या भांड्यांच्या रांगा आहेत, ज्यांचा उपयोग धान्य, तेल आणि वाइनसाठी केला जात असे. हे मंदिर दोन देवांची एकत्र सेवा करत असे — आकाशाचा वादळ देव आणि अरिन्ना नावाच्या शहराची सूर्यदेवी.

मंदिराच्या परिसरात कुठेतरी तुम्हाला एक गुळगुळीत, हिरव्या रंगाचा, साधारणपणे घनाकृती दगड सापडेल, ज्याच्या बाजू चकचकीत केलेल्या आहेत. तो कशासाठी होता हे कोणालाच माहीत नाही. मार्गदर्शक कधीकधी त्याला 'इच्छापूर्तीचा दगड' म्हणतात आणि पर्यटक त्याला स्पर्श करून मागे वळतात. याला पुरातत्वशास्त्राऐवजी लोककथा समजा. एक गोष्ट निश्चित आहे की हा दगड स्थानिक नाही, याचा अर्थ कोणीतरी तो मुद्दामहून इथे उचलून आणला आहे, आणि केवळ याच कारणामुळे तिथे थांबणे योग्य ठरते. वरच्या शहराकडे चढा आणि तुम्ही सिंहद्वारापाशी पोहोचता. प्रवेशद्वाराच्या दगडी ठोकळ्यांवरच दोन सिंह कोरलेले आहेत, जे बाहेरच्या दिशेने तोंड करून आहेत आणि त्यांची तोंडे उघडी आहेत. त्यांची शरीरे केवळ ओबडधोबड आकाराची आहेत, पण त्यांची डोकी तपशीलवार कोरलेली आहेत. लक्षात घ्या की या स्थळावरील अनेक शिल्पे बदलून त्यांच्या प्रतिकृती ठेवण्यात आल्या आहेत आणि मूळ शिल्पे संरक्षणासाठी इमारतीच्या आत हलवण्यात आली आहेत. प्रवेशद्वाराखालची जमीनही पाहा. दाराच्या खांबांसाठी असलेली गोल बिजागरीची छिद्रे अजूनही उंबरठ्यावर कोरलेली आहेत.

सर्वात आव्हानात्मक रचना सर्वात उंच ठिकाणी आहे, ज्याला येरकापी (Yerkapı) म्हणतात, ज्याचा अर्थ 'जमिनीवरील प्रवेशद्वार' असा आहे. येथे हिटाईट लोकांनी दाबलेल्या मातीचा एक कृत्रिम तटबंदी बांधली होती, ज्याच्या बाहेरील बाजूस दगडांचे उतरते आवरण होते. त्याच्या पायथ्याशी थेट एक दगडी बोगदा जातो, जो अंदाजे सत्तर मीटर लांब आहे आणि वरच्या बाजूला जिथे दगडी ठोकळे एकमेकांना टेकलेले आहेत तिथे तो अरुंद होतो. त्यातून चाला. तुम्ही आत जाताना तापमान कमी होते आणि दूरच्या टोकाकडील प्रकाश एका लहान तेजस्वी त्रिकोणी तुकड्यासारखा दिसतो.

या बोगद्याचे वर्णन अनेकदा एक गुप्त सुटकेचा मार्ग म्हणून केले जाते, पण तो अजिबात गुप्त नाही — त्याची दोन्ही टोके पूर्णपणे उघडी आहेत आणि ती दुरूनही दिसू शकतात. सध्याच्या विचारानुसार, हे कदाचित मिरवणुकीसाठी, एका औपचारिक कार्यासाठी असावे. तटबंदीच्या माथ्यावर कोरलेल्या स्फिंक्सनी वेढलेले एक प्रवेशद्वार होते. त्या स्फिंक्सपैकी एक सुमारे एक शतक बर्लिनमधील एका संग्रहालयात होता. तो २०११ मध्ये तुर्कस्तानमध्ये परत आणला गेला आणि आता खाली असलेल्या गावातील स्थानिक संग्रहालयात आहे.

ब्यूयुक्काले हा शाही किल्ला पूर्वेकडील बाजूच्या एका खडकाच्या उंचवट्यावर वसलेला आहे. येथेच दस्तऐवज सापडले. उत्खनन करणाऱ्यांना क्युनिफॉर्म लिपीत लिहिलेल्या हजारो मातीच्या पाट्या सापडल्या — ओल्या मातीवर दाबून उमटवलेल्या पाचरीच्या आकाराच्या खुणा. त्यात तह, पत्रे, प्रार्थना, कायदे, सणांच्या सूचना, जमिनीचे अनुदान यांचा समावेश होता. आगीने इमारती नष्ट केल्या आणि उष्णतेमुळे त्या पाट्या कडक होऊन जतन झाल्या. हिटाइट राजधानी जळून खाक झाल्यामुळे हिटाइट दस्तऐवज मोठ्या प्रमाणात टिकून राहिले.

येथे एक असा तपशील आहे जो तुमच्या पायाखालच्या जमिनीकडे पाहण्याचा तुमचा दृष्टिकोन बदलतो. जेव्हा त्या पाट्यांचा पहिल्यांदा अभ्यास केला गेला, तेव्हा कोणालाही मुख्य भाषा वाचता येत नव्हती. १९१५ मध्ये बेडरिच ह्रोझ्नी नावाच्या एका झेक विद्वानाने शोधून काढले की हिटाइट भाषा इंडो-युरोपियन परिवारातील होती. भाकरी खाणे आणि पाणी पिणे याबद्दलचे एक वाक्य हा त्याचा एक पुरावा होता, ज्यात पाण्यासाठी वापरलेला शब्द इंग्रजी शब्दाशी मिळताजुळता होता. या टेकडीवरील भाषा ही इंग्रजी, जर्मन आणि ग्रीक भाषांची दूरची नातेवाईक असल्याचे दिसून आले.

या संग्रहातील आणखी एका शिलालेखात सीरियातील कादेश येथील लढाईनंतर हिटाइट राजा आणि इजिप्शियन फॅरो यांच्यात झालेल्या शांतता कराराची नोंद आहे. हिटाइट आणि इजिप्शियन दोन्ही आवृत्त्या उपलब्ध असणे ही एक दुर्मिळ गोष्ट आहे. दोन्ही बाजूंचे मजकूर सापडलेला हा सर्वात जुना आंतरराष्ट्रीय शांतता करार म्हणून ओळखला जातो. त्याची एक प्रत न्यूयॉर्कमधील संयुक्त राष्ट्रांच्या मुख्यालयात प्रदर्शित केली आहे.

तुम्ही हा परिसर सोडण्यापूर्वी, थोड्या अंतरावर असलेल्या याझिलिकया येथे गाडीने जा. तेथील एका कड्यावर दोन नैसर्गिक खडक-कक्ष उघडतात आणि त्यांच्या भिंतींवर एकमेकांकडे चालत येणाऱ्या देवतांच्या लांब रांगा कोरलेल्या आहेत. एका बाजूला पुरुष आणि दुसऱ्या बाजूला स्त्री आकृत्या आहेत. लहान दालनात, स्वतःपेक्षा कितीतरी मोठ्या असलेल्या एका देवतेच्या बाहूखाली एक राजा उभा आहे. चुनखडीचा खडक झिजलेला आहे, पण मंद सूर्यप्रकाशात त्या आकृत्या स्पष्ट दिसतात.

इसवी सनाच्या सुमारे १२०० वर्षांपूर्वी, हे शहर रिकामे करून जाळण्यात आले. हा त्या मोठ्या पतनाचाच एक भाग होता, ज्यामुळे पूर्व भूमध्य सागरी प्रदेशातील अनेक राज्ये एकाच वेळी कोसळली. यामागे काय कारण होते यावर आजही वादविवाद सुरू आहेत. आता पुन्हा तुमच्या सभोवताली पाहा. गवत, वारा, दगडांच्या रांगा, दूरच्या उतारावर मेंढ्या. एकेकाळी फारोंशी वाटाघाटी करणारे एक साम्राज्य याच टेकडीवरून राज्यकारभार करत होते, आणि आज तर तुम्हाला एखादी मधमाशी जातानाचा आवाजही ऐकू येईल. हाच विरोधाभास या भेटीचा संपूर्ण अनुभव आहे.