Hattusa

Wiatr to pierwsza rzecz, jaką zauważasz. Przemierza otwarte zbocze bez żadnego oporu i niesie zapach suchej trawy i tymianku. Gdzieś w dole obijają się o siebie dzwonki owiec. Nie ma tu żadnych murów, za którymi można by się schronić, tylko niskie rzędy kamieni w trawie i wystające skały wystające ze zbocza. Zatrzymaj się i posłuchaj przez chwilę. Jak na stolicę, to miejsce jest teraz niezwykle ciche.

Zmień swoje oczekiwania co do wielkości. To nie była zwarta forteca. Miasto rozciągało się na stromym, pofałdowanym terenie, a jego mury obronne ciągnęły się przez kilka kilometrów wokół niego. Droga okrężna prowadzi teraz turystów obok głównych punktów, a przejście całej trasy zajmuje sporą część dnia. Zachowały się głównie fundamenty, bramy i fragmenty murów. Górne piętra musisz budować sam, w myślach, po drodze.

Hetyci rządzili stąd przez całe drugie tysiąclecie przed naszą erą. W szczytowym okresie swojej potęgi byli jedną z największych potęg starożytnego Bliskiego Wschodu, obok Egiptu, Babilonu i Asyrii. Toczyli wojny w Syrii, podpisywali traktaty, zawierali małżeństwa z zagranicznymi rodzinami królewskimi i prowadzili skrupulatne zapiski. Potem zniknęli tak całkowicie, że aż do czasów współczesnych znani byli głównie z nielicznych wzmianek w Biblii hebrajskiej i tekstach egipskich.

Wielka Świątynia znajduje się w dolnym mieście i jest to najłatwiejsza do odczytania część kompleksu. Bloki fundamentowe są ogromne, a plan spichlerzy wokół centralnego dziedzińca zachował się niemal w całości. Wewnątrz tych spichlerzy stoją rzędy ogromnych glinianych dzbanów wpuszczonych w podłogę, używanych do przechowywania zboża, oliwy i wina. Świątynia służyła dwóm bogom jednocześnie – bogu burzy nieba i bogini słońca miasta Arinna.

Gdzieś na terenie świątyni znajdziesz gładki, zielony blok kamienia, mniej więcej sześcienny, o wypolerowanych powierzchniach. Nikt nie wie, do czego służył. Przewodnicy czasami nazywają go kamieniem życzeń, a odwiedzający dotykają go i odwracają się. Traktuj to raczej jako folklor niż archeologię. Pewne jest, że kamień nie pochodzi z tego miejsca, co oznacza, że ktoś celowo go tu przyniósł, i już samo to sprawia, że warto się tu zatrzymać.

Wspinając się w kierunku górnego miasta, dotrzesz do Bramy Lwa. Dwa lwy wyrzeźbione są bezpośrednio w blokach bramy, zwrócone na zewnątrz i z otwartymi paszczami. Ich ciała mają jedynie przybliżony kształt, ale głowy są szczegółowe. Zauważ, że kilka rzeźb w tym miejscu zostało zastąpionych kopiami, a oryginały przeniesiono do środka dla ochrony. Przyjrzyj się również ziemi pod bramą. Okrągłe otwory na słupki drzwiowe nadal są wycięte w progu.

Najtrudniejsza konstrukcja znajduje się w najwyższym punkcie, zwanym Yerkapı, co oznacza bramę ziemną. Tutaj Hetyci zbudowali sztuczny wał z ubitej ziemi, wyłożony od zewnątrz pochyłą warstwą kamienia. Prosto przez jego podstawę biegnie kamienny tunel o długości około siedemdziesięciu metrów, zwężający się do punktu nad głową, gdzie bloki opierają się o siebie. Przejdź nim. Temperatura spada w miarę wchodzenia, a światło na drugim końcu przypomina mały, jasny klin.

Tunel jest często opisywany jako tajna droga ucieczki, ale wcale nią nie jest – oba jego końce są szeroko otwarte i widoczne z daleka. Obecnie uważa się, że pełnił on funkcję ceremonialną, być może dla procesji. Na szczycie wału stała brama flankowana rzeźbionymi sfinksami. Jeden z tych sfinksów spędził około wieku w muzeum w Berlinie. Wrócił do Turcji w 2011 roku i obecnie znajduje się w lokalnym muzeum w wiosce poniżej.

Królewska cytadela, Büyükkale, zajmuje skalną ostrogę po wschodniej stronie. To właśnie tam znaleziono archiwa. Archeolodzy odkryli dziesiątki tysięcy glinianych tabliczek zapisanych pismem klinowym – klinowatymi znakami odciśniętymi w mokrej glinie. Traktaty, listy, modlitwy, prawa, instrukcje dotyczące świąt, nadania ziemi. Ogień zniszczył budynki, a upał spalił tabliczki i je ocalił. Zapisy hetyckie przetrwały głównie dzięki temu, że stolica Hetytów spłonęła.

Oto szczegół, który zmienia sposób, w jaki patrzysz na ziemię pod stopami. Kiedy po raz pierwszy badano te tabliczki, nikt nie potrafił odczytać głównego języka. W 1915 roku czeski uczony Bedřich Hrozný ustalił, że hetycki należy do rodziny języków indoeuropejskich. Jedną z wskazówek było zdanie o jedzeniu chleba i piciu wody, gdzie słowo „woda” było bardzo podobne do angielskiego. Język tego wzgórza okazał się dalekim krewnym angielskiego, niemieckiego i greckiego.

Inna tabliczka z tych archiwów zawiera zapis traktatu pokojowego między królem hetyckim a faraonem Egiptu, zawartego po bitwie pod Kadesz w Syrii. Zachowała się zarówno wersja hetycka, jak i egipska, co jest rzadkością. Jest on powszechnie uważany za najwcześniejszy międzynarodowy traktat pokojowy, którego teksty obu stron zostały znalezione. Jego kopia jest wystawiona w siedzibie Organizacji Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku.

Zanim opuścisz ten obszar, przejedź krótki odcinek do Yazılıkaya. Dwie naturalne komory skalne otwierają się tam na ścianę klifu, a ściany są wyrzeźbione w długie procesje bogów zmierzających ku sobie. Postacie męskie po jednej stronie, kobiece po drugiej. W mniejszej komnacie król stoi pod pachą boga znacznie większego od siebie. Wapień jest wytarty, ale w nisko opadającym słońcu postacie wyraźnie się ukazują.

Około 1200 lat przed naszą erą miasto zostało opustoszałe i spalone w wyniku szerszego upadku, który doprowadził do upadku kilku państw we wschodniej części Morza Śródziemnego jednocześnie. Przyczyny tego zjawiska wciąż pozostają przedmiotem debaty. Teraz rozejrzyj się jeszcze raz. Trawa, wiatr, kamienne rzędy, owce na odległym zboczu. Imperium, które negocjowało z faraonami, rządziło z tego właśnie zbocza, a dziś słychać przelatującą pszczołę. Ten kontrast stanowi istotę całej wizyty.