Hattusa

De wind is het eerste wat je opvalt. Hij waait over de open helling zonder enige belemmering en voert de geur van droog gras en tijm met zich mee. Ergens beneden klinken schapenbelletjes tegen elkaar. Er zijn hier geen muren om achter te schuilen, alleen lage stenen rijen in het gras en rotsformaties die uit de heuvel steken. Sta even stil en luister. Voor een hoofdstad is deze plek nu buitengewoon stil.

Stel je verwachtingen over de omvang bij. Dit was geen compacte vesting. De stad strekte zich uit over een steil, geplooid landschap en de verdedigingsmuren liepen kilometerslang eromheen. Een rondweg leidt bezoekers nu langs de belangrijkste punten en een wandeling over de hele route neemt een groot deel van de dag in beslag. Wat overgebleven is, zijn voornamelijk funderingen, poorten en stukken muur. Je moet de bovenverdiepingen zelf, in je hoofd, reconstrueren terwijl je loopt.

De Hittieten heersten hier tot in het tweede millennium voor Christus. Op hun hoogtepunt waren ze een van de grote mogendheden van het oude Nabije Oosten, naast Egypte, Babylon en Assyrië. Ze vochten oorlogen in Syrië, sloten verdragen, trouwden met leden van buitenlandse koninklijke families en hielden nauwgezette archieven bij. Daarna verdwenen ze zo volledig dat ze tot in de moderne tijd voornamelijk bekend waren van een handvol vermeldingen in de Hebreeuwse Bijbel en Egyptische teksten.

De Grote Tempel ligt in de benedenstad en is het gemakkelijkst te bestuderen deel van de site. De funderingsblokken zijn enorm en de plattegrond van de opslagruimten rond een centrale binnenplaats is vrijwel volledig bewaard gebleven. In die opslagruimten staan rijen enorme kleien kruiken, verzonken in de vloer, die gebruikt werden voor graan, olie en wijn. De tempel diende twee goden tegelijk: de stormgod van de hemel en de zonnegodin van een stad genaamd Arinna.

Ergens in het tempelgebied vind je een gladde, groene stenen blok, ruwweg kubusvormig, gepolijst aan de zijkanten. Niemand weet waar het voor diende. Gidsen noemen het soms een wenssteen, en bezoekers raken het aan en draaien zich om. Beschouw dat als folklore in plaats van archeologie. Wat zeker is, is dat de steen niet van lokale oorsprong is. Dat betekent dat iemand hem hier met opzet naartoe heeft gebracht, en alleen al daarom is het de moeite waard om even te stoppen.

Klim omhoog richting de bovenstad en je bereikt de Leeuwenpoort. Twee leeuwen zijn direct in de poortblokken gehouwen, naar buiten gericht, met open bekken. Hun lichamen zijn slechts ruw gevormd, maar de koppen zijn gedetailleerd. Merk op dat verschillende sculpturen op deze site zijn vervangen door kopieën, terwijl de originelen naar binnen zijn verplaatst ter bescherming. Kijk ook eens naar de grond onder de poort. De ronde draaipunten voor de deurposten zijn nog steeds in de drempel uitgehouwen.

De meest indrukwekkende constructie bevindt zich op het hoogste punt, genaamd Yerkapı, wat grondpoort betekent. Hier bouwden de Hittieten een kunstmatige wal van aangestampte aarde, aan de buitenkant bekleed met een schuin aflopende stenen laag. Dwars door de basis loopt een stenen tunnel van ongeveer zeventig meter lang, die smaller wordt naar een punt boven je hoofd waar de blokken tegen elkaar leunen. Loop erdoorheen. De temperatuur daalt naarmate je verder naar binnen gaat, en het licht aan het einde is een smalle, heldere strook.

De tunnel wordt vaak omschreven als een geheime vluchtroute, maar dat is hij helemaal niet – beide uiteinden staan wijd open en zijn van een afstand te zien. De huidige theorie gaat uit van een ceremoniële functie, mogelijk voor processies. Bovenop de wal stond een poort geflankeerd door gebeeldhouwde sfinxen. Een van die sfinxen heeft ongeveer een eeuw in een museum in Berlijn gestaan. In 2011 keerde hij terug naar Turkije en staat nu in het plaatselijke museum in het dorp eronder.

De koninklijke citadel, Büyükkale, ligt op een rotsuitloper aan de oostkant. Hier werden de archieven gevonden. Archeologen hebben tienduizenden kleitabletten opgegraven, geschreven in spijkerschrift – wigvormige tekens die in natte klei werden gedrukt. Verdragen, brieven, gebeden, wetten, feestvoorschriften, landschenkingen. Brand verwoestte de gebouwen, en de hitte zorgde ervoor dat de tabletten hard werden en bewaard bleven. De Hettitische geschiedenis is grotendeels bewaard gebleven omdat de Hettitische hoofdstad is afgebrand.

En hier is het detail dat je kijk op de grond onder je voeten verandert. Toen deze kleitabletten voor het eerst werden bestudeerd, kon niemand de belangrijkste taal lezen. In 1915 ontdekte een Tsjechische geleerde, Bedřich Hrozný, dat het Hettitisch tot de Indo-Europese taalfamilie behoorde. Een aanwijzing was een zin over het eten van brood en het drinken van water, waarin het woord voor water sterk leek op het Engelse woord. De taal van deze heuvel bleek een verre verwant te zijn van het Engels, Duits en Grieks.

Een andere kleitablet uit deze archieven vermeldt een vredesverdrag tussen de Hettitische koning en de Egyptische farao, gesloten na een veldslag bij Kadesh in Syrië. Zowel de Hettitische als de Egyptische versie zijn bewaard gebleven, wat zeldzaam is. Het wordt over het algemeen beschreven als het vroegste internationale vredesverdrag waarvan teksten van beide zijden zijn gevonden. Een kopie ervan is te zien in het hoofdkwartier van de Verenigde Naties in New York.

Voordat u het gebied verlaat, rijd dan de korte afstand naar Yazılıkaya. Daar bevinden zich twee natuurlijke rotskamers in een klifwand, waarvan de wanden zijn uitgehouwen met lange processies van goden die naar elkaar toe lopen. Aan de ene kant staan mannelijke figuren, aan de andere kant vrouwelijke. In de kleinere kamer staat een koning onder de arm van een god die veel groter is dan hijzelf. Het kalksteen is verweerd, maar in het laagstaande zonlicht komen de figuren duidelijk naar voren.

Rond 1200 voor Christus werd deze stad ontvolkt en platgebrand, onderdeel van een grotere ineenstorting die meerdere staten in het oostelijke Middellandse Zeegebied tegelijk ten val bracht. De oorzaak hiervan is nog steeds onderwerp van discussie. Kijk nu nog eens om je heen. Gras, wind, rijen stenen, schapen op de helling aan de overkant. Een rijk dat onderhandelde met farao's regeerde vanaf precies deze heuvel, en vandaag de dag hoor je een enkele bij voorbijvliegen. Dat contrast is de essentie van dit bezoek.