ऍफ्रोडिसियास

सर्वात आधी तुमचे लक्ष जाते ते शांततेकडे. पोपलरची पाने वाऱ्याच्या झुळकेने उलटतात. कुठेतरी दूरवर ट्रॅक्टरचा आवाज येतो आणि वाटेवर संगमरवर मंदपणे चमकतो — तुम्ही जिथे पाहाल तिथे पांढरा, राखाडी आणि निळसर-राखाडी रंग दिसतो. ॲफ्रोडिसियास हे शहर पर्वतांनी वेढलेल्या एका उंच पठारावर, किनारपट्टीवरील गर्दीपासून दूर वसलेले आहे. प्राचीन शहरे क्वचितच इतकी शांत असतात. काही पावले पुढे गेल्यावर दगड जणू काही आपली कला दाखवू लागतो: नक्षीदार स्तंभ, कोरलेली अक्षरे, आणि एका पट्टीतून डोकावणारा चेहरा. हे शहर शिल्पकारांनी बनवले आहे, आणि ते तुम्हाला याची कधीच विसर पडू देत नाही.

या शहराचे नाव प्रेमाची देवी ॲफ्रोडाइटीवरून पडले, परंतु येथे पूजली जाणारी देवी परिचित ग्रीक देवीपेक्षा अधिक जुनी आणि विलक्षण होती. तिची सुरुवात स्थानिक अनातोलियन मातृदेवी म्हणून झाली आणि कालांतराने ती हळूहळू ॲफ्रोडाइटीमध्ये विलीन झाली. तिच्या पंथाच्या मूर्तीने लांबलचक वस्त्रे परिधान केली नव्हती. तिने एक ताठ, आवरणासारखे वस्त्र परिधान केले होते, ज्यावर सूर्य, चंद्र आणि पौराणिक दृश्यांच्या कोरीव आकृत्यांचे पट्टे होते. यात्रेकरू तिच्या पवित्र स्थळी येण्यासाठी दूरवरचा प्रवास करत असत आणि या देवस्थानामुळेच या शहराला नाव मिळाले.

भूगर्भशास्त्र बाकीच्या जवळजवळ सर्व गोष्टींचे स्पष्टीकरण देते. तुम्ही जिथे उभे आहात तिथून सुमारे दोन किलोमीटर अंतरावर, टेकड्यांमध्ये पांढऱ्या आणि निळसर-राखाडी रंगाच्या उत्तम संगमरवराच्या खाणी आहेत. मुबलक प्रमाणात कच्चा माल सहज उपलब्ध असल्याने, इतर शहरांप्रमाणे सैनिकांना प्रशिक्षण दिले जात असे, त्याचप्रमाणे ॲफ्रोडिसियासने शिल्पकारांना प्रशिक्षण दिले. येथे शतकानुशतके एक कोरीवकाम शाळा भरभराटीस आली. ग्रीसपासून इटलीपर्यंत, रोमन जगभरातील पुतळ्यांवर ॲफ्रोडिसियन शिल्पकारांच्या सह्या आढळल्या आहेत. संगमरवरी कौशल्य हा या शहराचा निर्यात उद्योग होता आणि सम्राटही ग्राहकांपैकी होते.

आधुनिक जगाने हे सर्व जवळजवळ चुकवलेच होते. १९५८ मध्ये, तुर्की छायाचित्रकार आरा गुलर एका कामावरून परत येत असताना रस्ता चुकले. ते गेरे नावाच्या एका गावात पोहोचले, जिथे शेतकरी अवशेषांमध्ये राहत होते. त्यांनी प्राचीन स्तंभांजवळ चहा पिणाऱ्या आणि पडलेल्या स्तंभशीर्षांवर पत्ते खेळणाऱ्या पुरुषांची छायाचित्रे काढली. ही छायाचित्रे जगभर पसरली आणि विद्वानांनी त्याची दखल घेतली. ग्रामीण रस्त्यावरील एका चुकीच्या वळणामुळे एका लुप्त झालेल्या शहराचा विसाव्या शतकात पुन्हा परिचय झाला.

या आवाहनाला प्रतिसाद देणारी व्यक्ती होती केनान एरिम, न्यूयॉर्क विद्यापीठासोबत काम करणारे एक तुर्की पुरातत्वशास्त्रज्ञ. त्यांनी १९६१ मध्ये उत्खनन सुरू केले आणि आपले उर्वरित आयुष्य या शहराला समर्पित केले — अक्षरशः. १९९० मध्ये त्यांच्या मृत्यूपर्यंत त्यांनी प्रत्येक हंगामात येथे काम केले आणि त्यांना त्याच ठिकाणी, भव्य प्रवेशद्वाराशेजारी दफन करण्यात आले आहे. त्याच दशकांमध्ये, गेयर गाव हळूहळू थोड्या अंतरावर हलवण्यात आले, जेणेकरून ते प्राचीन शहर पुन्हा प्रकाशात येऊ शकेल.

ते प्रवेशद्वार, टेट्रापायलॉन, स्थानिक शैलीची ओळख करून देणारे सर्वोत्तम ठिकाण आहे. दुसऱ्या शतकात बांधलेले हे प्रवेशद्वार ॲफ्रोडाइटीच्या पवित्र स्थळाकडे जाण्याचा मार्ग दर्शवत असे. त्याचे स्तंभ समूहांमध्ये आहेत आणि त्यापैकी अनेकांवर सर्पिलाकार नक्षीकाम आहे, जी एक अशी कलात्मकता आहे जी फार कमी शहरांनी आजमावली होती. त्यांच्या वर नक्षीकामाने भरलेले कोरीव दर्शनी भाग आहेत. हे प्रवेशद्वार खूप पूर्वी कोसळले होते, परंतु उत्खनन करणाऱ्या चमूने ते त्याच्या मूळ दगडांवरून पुन्हा उभे केले. त्याच्या खाली उभे राहा आणि शिल्पकारांच्या शहराने मनोरंजनासाठी काय केले ते तुम्हाला दिसेल.

आता सेबास्टियन शोधा, या स्थळाचे एक मोठे आश्चर्य. हा एक मिरवणुकीचा मार्ग होता, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना तीन मजली उंच प्रवेशमंडप होते. तो पहिल्या शतकात बांधला गेला आणि ॲफ्रोडाईट व रोमन सम्राटांना संयुक्तपणे समर्पित करण्यात आला होता. संगमरवरी उठावदार फलकांनी वरचे मजले व्यापले होते — ज्यात देव आणि नायकांच्या रूपात दाखवलेले सम्राट, ग्रीक पौराणिक कथा आणि मानवी रूप दिलेली राष्ट्रे, अशी एकूण डझनभर दृश्ये होती. अनेक फलक आजही टिकून आहेत आणि त्यातील सर्वोत्तम फलक संग्रहालयात प्रदर्शित केले आहेत. कल्पना करा, दोन्ही बाजूंनी उंच होत जाणाऱ्या कोरीव आकृत्या असलेल्या या मार्गिकेतून तुम्ही चालत आहात.

या स्थळाच्या उत्तर टोकाला स्टेडियम आहे, आणि ते प्राचीन जगातील सर्वोत्तम जतन केलेले स्टेडियम असू शकते. ते सुमारे दोनशे सत्तर मीटर लांब असून, त्याची टोके गोलाकार आहेत आणि त्यात अंदाजे तीस हजार लोकांसाठी बसण्याची सोय आहे. येथे धावपटू, कुस्ती आणि मुष्टियुद्धात स्पर्धा करत असत. नंतरच्या शतकांमध्ये, त्याचा काही भाग ग्लॅडिएटरच्या खेळांसाठी अनुकूलित करण्यात आला. काही रांगा चढा आणि खाली बसा. आसने मूळ आहेत, आणि त्या लांबलचक अंडाकृती जागेतील शांतता विलक्षण आहे.

अ‍ॅफ्रोडाईटच्या मंदिराला स्वतःचेच एक दुसरे आयुष्य लाभले. पाचव्या शतकाच्या सुमारास, ख्रिश्चनांनी त्या मूर्तिपूजक मंदिराचे एका मोठ्या बॅसिलिका चर्चमध्ये रूपांतर केले. ते पाडून टाकण्याऐवजी, बांधकाम करणाऱ्यांनी मंदिराचे स्तंभ वेगळे केले आणि एका लांब सभागृहाला आकार देण्यासाठी त्यांची पुनर्रचना केली. चौदा स्तंभ आजही उभे आहेत. याचा परिणाम पहिल्यांदा भेट देणाऱ्या पर्यटकांना गोंधळात टाकतो, आणि तो एक आनंददायक अनुभव असतो — जणू काही तुम्ही आतून बाहेर वळवलेले मंदिर पाहत आहात. देवी निघून गेली, भाविक बदलले, आणि संगमरवर मात्र आपले मूळ स्वरूप कायम ठेवत गेला.

प्रवेशद्वाराजवळील संग्रहालयासाठी वेळ राखून ठेवा. तिथे अ‍ॅफ्रोडाईटची पूजनीय मूर्ती आहे, जी जरी झिजलेली असली तरी ओळखण्यासारखी आहे. त्यासोबतच व्यक्तिचित्रित मस्तके, शवपेटिका आणि सेबास्टियनमधील शिल्पे आहेत. शिल्पकारांच्या कार्यशाळांमधील अपूर्ण कलाकृती आणि सरावासाठी कोरलेल्या वस्तू बारकाईने पाहा. त्यावर हे काम शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या छिन्नीच्या खुणा दिसतात. जगात अशी फार कमी संग्रहालये आहेत, जिथे दगडाचा एक ठोकळा रोमन सिनेटर किंवा देव कसा बनला, हे तुम्ही टप्प्याटप्प्याने पाहू शकता.

मान्यता हळूहळू आणि नंतर पूर्णपणे मिळाली. २०१७ मध्ये, युनेस्कोने ॲफ्रोडिसियासला जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समाविष्ट केले आणि त्यात प्राचीन खाणींचाही समावेश केला — हा एक दुर्मिळ सन्मान आहे, जो कच्चा दगड आणि तयार झालेले शहर यांना एकच कथा मानतो. प्रसिद्ध स्मारकांच्या पलीकडे, संगमरवरी आसने असलेल्या कौन्सिल हाऊसकडे आणि भव्य स्नानगृहांकडे फिरा. त्यांच्यामध्ये डाळिंब आणि पॉपलरची झाडे वाढतात. अवशेषांभोवतीचे पठार नेहमीप्रमाणेच शेती करते.

जाण्यापूर्वी, कोणत्याही कोरलेल्या संगमरवरी दगडाजवळ थांबा आणि आपल्या डोळ्यांनी एका रेषेचा मागोवा घ्या — केसांची बट, ॲकॅन्थसचे पान, ग्रीक भाषेतील एखादे अक्षर. कोणीतरी इथे, याच प्रकाशात उभे होते आणि आपल्या स्थिर हाताने ती रेषा कापली होती. तेव्हापासून तुमच्या सभोवतालचे डोंगर बदललेले नाहीत. पॉपलरच्या झाडांच्या पलीकडे कुठेतरी ट्रॅक्टरचा आवाज अजूनही घुमत आहे. एका क्षणासाठी, त्या कोरीव काम करणाऱ्याच्या सकाळपासून तुमच्या सकाळपर्यंतचे अंतर खूपच कमी वाटते. ही भावना प्रवेशद्वारापर्यंत सोबत घेऊन जा.