Aphrodisias

Het eerste wat opvalt is de stilte. Populierenbladeren ruisen in de wind. Ergens in de verte zoemt een tractor en het marmer langs het pad glinstert zachtjes – wit, grijs en blauwgrijs, overal waar je kijkt. Aphrodisias ligt op een hoog plateau, omringd door bergen, ver weg van de drukte aan de kust. Oude steden zijn zelden zo rustig. Loop een paar stappen en de steen begint te pronken: gecanneleerde zuilen, gebeeldhouwde letters, een gezicht dat uit een fries kijkt. Deze stad is gemaakt door beeldhouwers en dat laat ze je nooit vergeten.

De stad ontleent haar naam aan Aphrodite, de godin van de liefde, maar de godin die hier vereerd wordt, is ouder en vreemder dan de bekende Griekse. Ze begon als een lokale Anatolische moedergodin en versmolt langzaam met Aphrodite. Haar cultusbeeld droeg geen zwierige gewaden. Het droeg een stijf, schedeachtig gewaad bedekt met banden van gebeeldhouwde figuren – zonnen, manen en mythologische taferelen. Pelgrims reisden lange afstanden naar haar heiligdom, en het heiligdom gaf deze stad haar naam.

De geologie verklaart vrijwel al het andere. Op ongeveer twee kilometer van waar u staat, bevinden zich in de heuvels steengroeven met fijn marmer in wit en blauwgrijs. Met een overvloed aan materiaal binnen handbereik, leidde Aphrodisias beeldhouwers op zoals andere steden soldaten opleidden. Eeuwenlang bloeide hier een beeldhouwschool. Handtekeningen van beeldhouwers uit Aphrodisias zijn gevonden op beelden in de hele Romeinse wereld, van Griekenland tot Italië. Marmerbewerking was de belangrijkste exportindustrie van deze stad, en keizers behoorden tot de klanten.

De moderne wereld had dit alles bijna gemist. In 1958 reed de Turkse fotograaf Ara Güler terug van een opdracht en raakte verdwaald. Hij belandde in een dorp genaamd Geyre, waar boeren tussen de ruïnes woonden. Hij fotografeerde mannen die thee dronken naast oude zuilen en kaart speelden op omgevallen kapitelen. De foto's gingen de wereld rond en wetenschappers namen er kennis van. Een verkeerde afslag op een landweg bracht een verloren stad terug in de twintigste eeuw.

De man die gehoor gaf aan de oproep was Kenan Erim, een Turkse archeoloog verbonden aan de Universiteit van New York. Hij begon in 1961 met opgravingen en wijdde de rest van zijn leven aan deze stad – letterlijk. Hij werkte hier elk seizoen tot aan zijn dood in 1990 en is begraven op de site, naast de monumentale poort. In dezelfde decennia werd het dorp Geyre geleidelijk een klein stukje verderop verplaatst, zodat de oude stad weer in het daglicht kon komen.

Die poort, de Tetrapylon, is de beste introductie tot de lokale smaak. Gebouwd in de tweede eeuw, markeerde hij de toegang tot het heiligdom van Aphrodite. De zuilen staan in clusters en verschillende zijn gegroefd in spiralen, een verfijning die maar weinig steden aandurfden. Boven de zuilen bevinden zich gebeeldhouwde frontons vol ornamenten. De poort stortte lang geleden in, maar het opgravingsteam heeft hem herbouwd met de originele blokken. Sta eronder en je ziet wat een stad vol beeldhouwers voor de lol deed.

Zoek nu het Sebasteion, de grote verrassing van de site. Het was een processielaan geflankeerd door portieken van drie verdiepingen hoog, gebouwd in de eerste eeuw en gezamenlijk gewijd aan Aphrodite en de Romeinse keizers. Marmeren reliëfpanelen bedekten de bovenste verdiepingen – keizers afgebeeld als goden en helden, Griekse mythen en gepersonifieerde naties, in totaal tientallen scènes. Veel panelen zijn bewaard gebleven en de mooiste zijn te zien in het museum. Stel je voor dat je door deze gang loopt met gebeeldhouwde figuren aan beide zijden.

Aan de noordelijke rand van het terrein ligt het stadion, mogelijk het best bewaarde uit de antieke wereld. Het strekt zich uit over ongeveer tweehonderdzeventig meter, met afgeronde uiteinden en zitplaatsen voor zo'n dertigduizend mensen. Atleten namen hier deel aan hardloop-, worstel- en bokswedstrijden. In latere eeuwen werd een deel ervan aangepast voor gladiatorengevechten. Klim een paar rijen omhoog en ga zitten. De stoelen zijn origineel en de stilte in de lange ovale ruimte is opmerkelijk.

De tempel van Aphrodite zelf kende een tweede leven. Rond de vijfde eeuw verbouwden christenen de heidense tempel tot een grote basiliek. In plaats van de tempel te slopen, haalden de bouwers de zuilen uit elkaar en plaatsten ze opnieuw om een langere hal te creëren. Veertien zuilen staan er nog steeds. Het resultaat is verwarrend voor bezoekers die de tempel voor het eerst bezoeken, en dat is op zich wel vermakelijk – je kijkt naar een tempel die binnenstebuiten is gekeerd. De godin vertrok, de gelovigen veranderden, en het marmer bleef gewoon bestaan.

Neem de tijd voor het museum bij de ingang. Daar vind je het cultusbeeld van Aphrodite, gehavend maar nog herkenbaar, samen met portretkoppen, sarcofagen en reliëfs uit het Sebasteion. Kijk goed naar de onafgewerkte stukken en oefensculpturen uit de werkplaatsen van de beeldhouwers. Je ziet er de beitelsporen van leerlingen die het vak leerden. Weinig musea laten je stap voor stap zien hoe een blok steen een Romeinse senator of een god werd.

De erkenning kwam langzaam maar zeker. In 2017 voegde UNESCO Aphrodisias toe aan de Werelderfgoedlijst, inclusief de oude steengroeven – een zeldzame eer die de ruwe steen en de voltooide stad als één verhaal beschouwt. Wandel voorbij de beroemde monumenten naar het raadhuis met zijn marmeren zitplaatsen en de grote baden. Granaatappel- en populierenbomen groeien ertussen. Het plateau rondom de ruïnes wordt nog steeds bewerkt zoals altijd.

Voordat je vertrekt, sta even stil bij een willekeurig blok gebeeldhouwd marmer en volg met je ogen één lijn – een haarlok, een acanthusblad, een letter in het Grieks. Iemand heeft hier, in dit licht, gestaan en die lijn met vaste hand uitgehouwen. De bergen om je heen zijn sindsdien niet veranderd. De tractor zoemt nog steeds ergens achter de populieren. Even lijkt de afstand tussen de ochtend van die beeldhouwer en die van jou heel klein. Neem dat gevoel mee naar de poort.