Akdamar-eiland en kerk

Die boot se enjin daal tot 'n lae gedreun, en jy hoor water teen die romp klap. Die wind van die Vanmeer af dra 'n minerale reuk, effens seperig, amper soos nat kryt. Voor jou rys 'n klein eilandjie uit baie blou water, die kuslyn bleek van droë rots. Amandelbome hou die helling in los groen rye vas. Op die hoogste grond staan 'n kompakte klipkerk, warm rooibruin in die son. Vanuit die water lyk dit klein. Daardie indruk sal nie hou nie.

Stap op die pier en die geluid verander. Meeue roep, en droë gras beweeg in die wind. Die paadjie klim verby amandel- en pistasiebome, en in die lente is die grond bedek met ligpienk bloeisels. Akkedisse hardloop oor die warm klippe. Dan verskyn die kerk volledig, en jy vertraag sonder om te besluit om dit te doen. Die mure is bedek met gekerfde figure - mense, diere, hele tonele - aan elke kant in die oppervlak gesny. Byna geen plat ruimte is leeg gelaat nie.

Dit is die Armeense Kerk van die Heilige Kruis. Dit is in die vroeë tiende eeu, tussen 915 en 921, gebou vir Gagik die Eerste, 'n Armeense koning wat die streek Vaspurakan vanaf hierdie meer regeer het. Sy argitek was 'n monnik met die naam Manuel. Die gebou het eers as 'n paleiskerk gedien en later die middelpunt van 'n klooster geword. Die klip is 'n rooierige vulkaniese rots wat naby ontgin is. Daarom word die mure oranje in die laatmiddaglig.

Loop stadig om die buitekant en lees dit soos 'n prenteboek. Op een muur swaai 'n klein Dawid sy slinger na 'n groot gepantserde Goliat. Elders gaan Jona in die bek van 'n seedier en kom weer uit in 'n tweede paneel. Adam en Eva staan langs 'n boom. Daniël sit kalm tussen leeus. Die kerwers sny diep, sodat die figure steeds skaduwee hou na meer as 'n duisend jaar van oop weer.

Bo die figure loop 'n band wingerdstokke. Volg dit en jy vind 'n hele werkende wêreld. Mans pluk druiwe. 'n Beer klim. Hase, jakkalse en takbokke beweeg deur die blare. 'n Leeu bring 'n bul neer. Daar is jagters te perd en diere wat eerder plaaslik as simbolies lyk. Niemand het dit haastig gekerf nie. Iemand wou hê dat die mense van 'n koninkryk hulself, en hul velde, aan die buitekant van hul koning se kerk moes sien.

Binne daal die temperatuur met 'n paar grade. Die plan is kompak - 'n kruisvorm onder 'n hoë koniese koepel, met slegs 'n paar smal vensters. Verf oorleef in kolle op die boonste mure en in die koepel. Jy kan stralekranse, gewade en fragmente van gesigte uit Evangelie-tonele uitmaak. Baie daarvan het vervaag tot 'n dowwe rooibruin. Staan in die middel en kyk reguit op. Die koepel laat hierdie klein kamer baie hoër voel as wat dit is.

Die kerk het nie alleen gestaan nie. Eeue lank het 'n klooster daaromheen gegroei, met 'n kloktoring wat later teen die westekant bygevoeg is, plus kapelle, monnikselle en 'n skool. Spore van daardie geboue is steeds op die grond rondom jou - fondamente, lae mure, verslete trappe. Monnike het hier in klein getalle gewoon, manuskripte gekopieer en bewaar. Om voorrade oor die meer te dra, was gewone werk. In die winter het die oorsteek gevaarlik geword, en soms was die eiland vir weke afgesny.

Die klooster se bestaan het in 1915 geëindig. Tydens die Eerste Wêreldoorlog is die Armeense bevolking van hierdie streek gedeporteer en vermoor, en die gemeenskap wat hierdie kerk vir 'n duisend jaar gebruik het, was weg. Die gebou het dekades lank leeg gestaan. Dit het sy meubels verloor, en dele van die omliggende strukture het ineengestort. Vir 'n groot deel van die twintigste eeu het mense slegs af en toe gekom, per vissersboot. Daardie lang stilte is deel van waarin jy nou staan.

Restourasiewerk het in 2005 begin, en die kerk het in 2007 as 'n museum heropen. Werkers het die reliëfs skoongemaak, die dak herstel en die mure weer stabiel gemaak. In 2010 is 'n kruis op die koepel opgerig, en 'n liturgie is hier vir die eerste keer in baie jare gehou. Sedertdien het 'n diens gewoonlik een keer per jaar, in September, plaasgevind. Armeniërs uit Turkye en van die buiteland reis hierheen daarvoor. Op daardie dae is die eiland vol en raserig.

Kyk nou terug na die water. Die Vanmeer is nie 'n gewone meer nie. Dit het geen uitlaat na die see nie, en sy water is alkalies en vol opgeloste soda. Mense hier het dit eens direk gebruik om klere te was, sonder seep. Daardie chemie beteken dat amper geen vis daarin kan oorleef nie. Een spesie slaag daarin, 'n klein silweragtige vissie wat elke lente in varswaterstrome opswem om te kuit. Die diepblou kleur wat jy sien, kom van dieselfde ongewone water.

Draai suid en jy sien berge, wat dikwels sneeu op die hoër pieke tot in die vroeë somer vashou. Die vastelandpier by Gevaş is 'n kort oorsteek weg. Bote wag gewoonlik totdat hulle genoeg passasiers het, so jou terugkeertyd is buigsaam eerder as vas. Op die eiland is daar min skaduwee buite die bome en geen winkels van enige grootte nie, so bring water saam. Vind 'n rots aan die stiller kant, waar die grond steil na die meer afdaal.

Voordat jy vertrek, sit jou hand plat op die muur. Die klip is warm en effens grof, en die gekerfde rande is sagter as wat hulle eens was. Wind, reën en 'n duisend winters het dit gedoen. Luister vir 'n oomblik - water, wind, voëls en stemme êrens agter jou. Hierdie gebou was 'n koninklike kapel, 'n klooster, 'n leë dop en 'n museum. Op die oomblik is dit bloot die plek waar jy staan, op 'n klein eilandjie, in 'n baie blou meer.