अकदमार बेट आणि चर्च

बोटीच्या इंजिनचा मंद गडगडाट ऐकू येतो आणि बोटीच्या तळावर पाणी आपटण्याचा आवाज येतो. व्हॅन सरोवरावरून येणाऱ्या वाऱ्यासोबत एक खनिज गंध येतो, जो किंचित साबणासारखा, जवळजवळ ओल्या खडूच्या वासासारखा असतो. पुढे, अतिशय निळ्या पाण्यातून एक छोटे बेट वर येते, त्याचा किनारा कोरड्या खडकांमुळे फिकट दिसतो. बदामाची झाडे उतारावर हिरव्या रांगांमध्ये उभी आहेत. सर्वात उंच जागेवर एक छोटेखानी दगडी चर्च उभे आहे, जे उन्हात उबदार लालसर-तपकिरी रंगाचे दिसते. पाण्यातून ते लहान दिसते. पण ही छाप फार काळ टिकत नाही.

घाटावर पाऊल ठेवताच आवाज बदलतो. सीगल पक्षी ओरडतात आणि वाऱ्याने सुकलेले गवत हलते. वाट बदाम आणि पिस्त्याच्या झाडांमधून वर चढते आणि वसंत ऋतूत जमीन फिकट गुलाबी फुलांनी बहरलेली असते. सरडे गरम दगडांवरून धावतात. मग चर्च पूर्णपणे दिसते आणि तुम्ही नकळतपणे तुमचा वेग कमी करता. त्याच्या भिंती प्रत्येक बाजूने कोरलेल्या आकृत्यांनी भरलेल्या आहेत — माणसे, प्राणी, संपूर्ण दृश्ये. जवळजवळ कोणतीही सपाट जागा रिकामी सोडलेली नव्हती.

हे आहे आर्मेनियन चर्च ऑफ द होली क्रॉस. हे दहाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, ९१५ ते ९२१ च्या दरम्यान, पहिल्या गगीकसाठी बांधले गेले, जो या सरोवरावरून वास्पुराकान प्रदेशावर राज्य करणारा एक आर्मेनियन राजा होता. त्याचा वास्तुकार मॅन्युएल नावाचा एक भिक्षू होता. ही इमारत सुरुवातीला राजवाड्यातील चर्च म्हणून वापरली गेली आणि नंतर एका मठाचे केंद्र बनली. यासाठी वापरलेला दगड हा जवळच्याच खाणीतून काढलेला लालसर रंगाचा ज्वालामुखी खडक आहे. म्हणूनच दुपारच्या उशिराच्या प्रकाशात भिंती नारंगी रंगाच्या दिसतात.

बाहेरून हळू हळू फिरा आणि एखाद्या चित्रपुस्तकाप्रमाणे ते वाचा. एका भिंतीवर, छोटा डेव्हिड एका मोठ्या चिलखतधारी गोलियाथवर आपली गोफण फिरवत आहे. दुसरीकडे, योना एका समुद्री जीवाच्या तोंडात जातो आणि दुसऱ्या चित्रामध्ये पुन्हा बाहेर येतो. आदम आणि हव्वा एका झाडाजवळ उभे आहेत. डॅनियल सिंहांमध्ये शांतपणे बसला आहे. कोरीव काम करणाऱ्यांनी खोलवर कोरले आहे, त्यामुळे हजारो वर्षे उघड्यावर राहिल्यानंतरही त्या आकृत्यांची सावली टिकून आहे.

या आकृत्यांच्या वर द्राक्षांच्या वेलीचा एक पट्टा पसरलेला आहे. त्याच्या मागे गेल्यावर तुम्हाला एक संपूर्ण कार्यरत जग दिसेल. माणसे द्राक्षे तोडत आहेत. एक अस्वल चढत आहे. ससे, कोल्हे आणि हरणे पानांमधून फिरत आहेत. एक सिंह एका बैलाला खाली पाडतो. घोड्यावर स्वार झालेले शिकारी आणि प्रतीकात्मक न वाटता स्थानिक वाटणारे प्राणी आहेत. हे कोणीही घाईघाईत कोरलेले नाही. एका राज्याच्या लोकांनी स्वतःला आणि आपली शेतं आपल्या राजाच्या चर्चच्या बाहेरच्या बाजूला पाहावीत, अशी कोणाची तरी इच्छा होती.

आतमध्ये, तापमान अनेक अंशांनी कमी होते. रचना संक्षिप्त आहे — एका उंच शंकूच्या आकाराच्या घुमटाखाली क्रॉसच्या आकाराची, ज्यात फक्त काही अरुंद खिडक्या आहेत. वरच्या भिंतींवर आणि घुमटात ठिकठिकाणी रंग टिकून आहे. तुम्हाला प्रभामंडळ, झगे आणि शुभवर्तमानातील दृश्यांमधील चेहऱ्यांचे तुकडे ओळखता येतात. त्यातील बराचसा रंग फिका पडून निस्तेज लालसर-तपकिरी झाला आहे. मध्यभागी उभे राहा आणि सरळ वर पाहा. घुमटामुळे ही लहान खोली प्रत्यक्षात आहे त्यापेक्षा खूप उंच वाटते.

हे चर्च एकटे उभे नव्हते. शतकानुशतके त्याच्याभोवती एक मठ वाढत गेला, ज्यात नंतर पश्चिम बाजूला एक घंटाघर, तसेच प्रार्थनास्थळे, भिक्षूंच्या खोल्या आणि एक शाळा जोडली गेली. त्या इमारतींचे अवशेष अजूनही तुमच्या सभोवतालच्या जमिनीवर आहेत — पाया, कमी उंचीच्या भिंती, झिजलेल्या पायऱ्या. येथे भिक्षू अल्पसंख्येत राहत असत, हस्तलिखितांच्या प्रती तयार करत आणि त्यांचे जतन करत. सरोवराच्या पलीकडे सामान वाहून नेणे हे एक सामान्य काम होते. हिवाळ्यात हा प्रवास धोकादायक बनत असे आणि कधीकधी हे बेट अनेक आठवड्यांसाठी संपर्कहीन होत असे.

१९१५ मध्ये या मठाचा अंत झाला. पहिल्या महायुद्धादरम्यान या प्रदेशातील आर्मेनियन लोकांना हद्दपार करून ठार मारण्यात आले आणि हजारो वर्षांपासून या चर्चचा वापर करणारा समुदाय नाहीसा झाला. ही इमारत अनेक दशके रिकामी उभी होती. तिचे फर्निचर नष्ट झाले आणि आजूबाजूच्या इमारतींचे काही भाग कोसळले. विसाव्या शतकातील बऱ्याच काळासाठी, लोक फक्त अधूनमधून मासेमारीच्या बोटीने येथे येत असत. तीच दीर्घ शांतता तुम्ही आता जिथे उभे आहात त्याचा एक भाग आहे.

२००५ मध्ये जीर्णोद्धाराचे काम सुरू झाले आणि २००७ मध्ये हे चर्च एक संग्रहालय म्हणून पुन्हा उघडण्यात आले. कामगारांनी शिल्पे स्वच्छ केली, छताची दुरुस्ती केली आणि भिंती पुन्हा मजबूत केल्या. २०१० मध्ये घुमटावर एक क्रॉस उभारण्यात आला आणि अनेक वर्षांनंतर येथे प्रथमच प्रार्थनाविधी पार पडला. तेव्हापासून साधारणपणे वर्षातून एकदा, सप्टेंबर महिन्यात, येथे प्रार्थना आयोजित केली जाते. तुर्की आणि परदेशातील आर्मेनियन लोक त्यासाठी येथे प्रवास करतात. त्या दिवशी बेटावर प्रचंड गर्दी आणि गोंगाट असतो.

आता पाण्याकडे परत पाहा. वान सरोवर हे काही सामान्य सरोवर नाही. त्याला समुद्राला मिळणारा कोणताही मार्ग नाही आणि त्याचे पाणी अल्कधर्मी असून त्यात सोड्याचे कण विरघळलेले आहेत. येथील लोक एकेकाळी साबणाशिवाय थेट कपडे धुण्यासाठी या पाण्याचा वापर करत असत. या रासायनिक रचनेमुळे त्यात जवळजवळ कोणताही मासा जगू शकत नाही. एक प्रजाती मात्र तग धरते, एक लहान चंदेरी मासा जो प्रत्येक वसंत ऋतूत अंडी घालण्यासाठी गोड्या पाण्याच्या प्रवाहात पोहत वर जातो. तुम्ही पाहत असलेला गडद निळा रंग त्याच असामान्य पाण्यामुळे आलेला आहे.

दक्षिणेकडे वळल्यास तुम्हाला पर्वत दिसतील, ज्यांच्या उंच शिखरांवर अनेकदा उन्हाळ्याच्या सुरुवातीपर्यंत बर्फ असतो. गेवाश येथील मुख्य भूमीवरील धक्का थोड्याच अंतरावर आहे. बोटी सहसा पुरेसे प्रवासी होईपर्यंत थांबतात, त्यामुळे तुमच्या परत येण्याची वेळ निश्चित नसून लवचिक असते. बेटावर झाडांच्या पलीकडे फारशी सावली नाही आणि मोठी दुकानेही नाहीत, म्हणून सोबत पाणी घ्या. शांत बाजूला एक खडक शोधा, जिथे जमीन सरोवराकडे तीव्र उताराने जाते.

जाण्यापूर्वी, आपला हात भिंतीवर सपाट ठेवा. दगड उबदार आणि किंचित खडबडीत आहे, आणि त्याच्या कोरीव कडा पूर्वीपेक्षा मऊ झाल्या आहेत. वारा, पाऊस आणि हजारो हिवाळ्यांनी हे घडवले आहे. क्षणभर ऐका — पाणी, वारा, पक्षी आणि तुमच्या मागे कुठेतरी येणारे आवाज. ही इमारत एक राजेशाही प्रार्थनास्थळ, एक मठ, एक ओसाड वास्तू आणि एक संग्रहालय राहिली आहे. सध्या ती फक्त ती जागा आहे जिथे तुम्ही उभे आहात, एका लहान बेटावर, एका अतिशय निळ्या सरोवरात.