Akdamar-eiland en kerk

De motor van de boot zakt tot een laag gerommel en je hoort het water tegen de romp klotsen. De wind van het Vanmeer draagt een minerale geur met zich mee, licht zeepachtig, bijna als nat krijt. Voor je doemt een klein eilandje op uit het diepblauwe water, de oever bleek van de droge rotsen. Amandelbomen staan in losse groene rijen op de helling. Op het hoogste punt staat een compacte stenen kerk, warm roodbruin in de zon. Vanaf het water lijkt hij klein. Die indruk zal niet lang duren.

Stap de steiger op en het geluid verandert. Meeuwen krijsen en het droge gras beweegt in de wind. Het pad klimt omhoog langs amandel- en pistachebomen en in de lente is de grond bedekt met lichtroze bloesem. Hagedissen rennen over de hete stenen. Dan verschijnt de kerk in volle glorie en je vertraagt onbewust. De muren zijn bedekt met gebeeldhouwde figuren – mensen, dieren, complete scènes – aan alle kanten in het oppervlak uitgehouwen. Bijna geen vlak stuk is onbedekt gebleven.

Dit is de Armeense Kerk van het Heilige Kruis. Het werd gebouwd in het begin van de tiende eeuw, tussen 915 en 921, voor Gagik I, een Armeense koning die vanuit dit meer over de regio Vaspurakan heerste. Zijn architect was een monnik genaamd Manuel. Het gebouw diende aanvankelijk als paleiskerk en werd later het centrum van een klooster. De steen is een roodachtig vulkanisch gesteente dat in de buurt werd gewonnen. Daarom kleuren de muren oranje in het late middaglicht.

Loop rustig rond de buitenkant en bekijk het als een prentenboek. Op een van de muren zwaait een kleine David met zijn slinger naar een grote, gepantserde Goliath. Elders gaat Jona de muil van een zeedier in en komt er op een tweede paneel weer uit. Adam en Eva staan naast een boom. Daniël zit rustig tussen de leeuwen. De beeldhouwers hebben diep in de rotsen gehakt, waardoor de figuren na meer dan duizend jaar blootstelling aan de elementen nog steeds schaduw werpen.

Boven de figuren loopt een strook wijnranken. Volg deze en je ontdekt een hele werkende wereld. Mannen plukken druiven. Een beer klimt. Hazen, vossen en herten bewegen zich door de bladeren. Een leeuw velt een stier. Er zijn jagers te paard en dieren die er eerder lokaal dan symbolisch uitzien. Niemand heeft dit haastig uitgehouwen. Iemand wilde dat de mensen van een koninkrijk zichzelf en hun velden aan de buitenkant van de kerk van hun koning zouden zien.

Binnen daalt de temperatuur een paar graden. De plattegrond is compact: een kruisvorm onder een hoge kegelvormige koepel, met slechts een paar smalle ramen. Op de bovenste muren en in de koepel zijn nog stukjes verf te zien. Je kunt aureolen, gewaden en fragmenten van gezichten uit evangeliën onderscheiden. Veel ervan is vervaagd tot een doffe roodbruine kleur. Ga in het midden staan en kijk recht omhoog. De koepel geeft deze kleine ruimte een veel groter gevoel dan hij in werkelijkheid is.

De kerk stond niet op zichzelf. Eeuwenlang groeide er een klooster omheen, met later een klokkentoren aan de westkant, plus kapellen, monnikencellen en een school. Sporen van die gebouwen zijn nog steeds zichtbaar op de grond om je heen: funderingen, lage muren, versleten trappen. Monniken woonden hier in kleine aantallen en kopieerden en bewaarden manuscripten. Het vervoeren van goederen over het meer was alledaags werk. In de winter werd de overtocht gevaarlijk en soms was het eiland wekenlang afgesloten van de buitenwereld.

Het klooster hield op te bestaan in 1915. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de Armeense bevolking van deze regio gedeporteerd en vermoord, en de gemeenschap die deze kerk duizend jaar lang had gebruikt, was verdwenen. Het gebouw stond decennialang leeg. Het verloor zijn meubilair en delen van de omliggende gebouwen stortten in. Gedurende een groot deel van de twintigste eeuw kwamen er slechts af en toe mensen, per vissersboot. Die lange stilte is onderdeel van wat u nu ervaart.

In 2005 begon de restauratie en in 2007 heropende de kerk als museum. Arbeiders reinigden de reliëfs, repareerden het dak en maakten de muren weer stabiel. In 2010 werd een kruis op de koepel geplaatst en werd er voor het eerst in vele jaren weer een liturgie gehouden. Sindsdien vindt er gewoonlijk eenmaal per jaar een dienst plaats, in september. Armeniërs uit Turkije en het buitenland reizen er speciaal voor naar het eiland. Op die dagen is het er druk en rumoerig.

Kijk nu terug naar het water. Het Vanmeer is geen gewoon meer. Het heeft geen uitmonding in de zee en het water is alkalisch en rijk aan opgeloste soda. Vroeger gebruikten de mensen hier het water rechtstreeks om kleding te wassen, zonder zeep. Door die chemische samenstelling kunnen er bijna geen vissen in overleven. Eén soort redt het wel: een klein zilverachtig visje dat elk voorjaar de zoetwaterstroompjes opzwemt om te paaien. De diepblauwe kleur die je ziet, komt van hetzelfde bijzondere water.

Kijk naar het zuiden en je ziet bergen, waar de hogere toppen vaak tot in de vroege zomer met sneeuw bedekt zijn. De aanlegsteiger op het vasteland bij Gevaş ligt op korte afstand. Boten wachten meestal tot ze genoeg passagiers hebben, dus je terugkomsttijd is flexibel. Op het eiland is er weinig schaduw behalve tussen de bomen en er zijn geen grote winkels, dus neem water mee. Zoek een rots aan de rustigere kant, waar de grond steil afloopt naar het meer.

Voordat je vertrekt, leg je hand plat op de rotswand. De steen is warm en een beetje ruw, en de gehouwen randen zijn zachter dan ze ooit waren. Wind, regen en duizend winters hebben dat gedaan. Luister even — water, wind, vogels en stemmen ergens achter je. Dit gebouw is een koninklijke kapel geweest, een klooster, een leegstaand pand en een museum. Nu is het gewoon de plek waar je staat, op een klein eilandje in een heel blauw meer.