Wyspa Akdamar i kościół

Silnik łodzi cichnie, a ty słyszysz, jak woda uderza o kadłub. Wiatr znad jeziora Wan niesie ze sobą mineralny zapach, lekko mydlany, niemal jak mokra kreda. Przed tobą, z bardzo błękitnej wody wyłania się mała wyspa, której linia brzegowa blada od suchych skał. Migdałowce podtrzymują zbocze luźnymi, zielonymi rzędami. Na najwyższym wzniesieniu stoi zwarty, kamienny kościół, ciepły, czerwonobrązowy w słońcu. Z wody wydaje się niewielki. To wrażenie nie potrwa długo.

Wejdź na molo, a dźwięk się zmienia. Mewy nawołują, a sucha trawa porusza się na wietrze. Ścieżka pnie się pośród migdałowców i pistacjowców, a wiosną ziemia pokrywa się bladoróżowym kwieciem. Jaszczurki biegają po rozgrzanych kamieniach. Wtedy kościół ukazuje się w całej okazałości, a ty zwalniasz, nie decydując się na to. Jego ściany pokryte są rzeźbionymi postaciami – ludźmi, zwierzętami, całymi scenami – wyciętymi w powierzchni ze wszystkich stron. Prawie żadna płaska przestrzeń nie pozostała pusta.

To jest ormiański kościół Świętego Krzyża. Został zbudowany na początku X wieku, między 915 a 921 rokiem, dla Gagika Pierwszego, ormiańskiego króla, który władał regionem Waspurakan z tego jeziora. Jego architektem był mnich o imieniu Manuel. Budynek początkowo służył jako kościół pałacowy, a później stał się centrum klasztoru. Kamień to czerwonawa skała wulkaniczna wydobywana w pobliżu. Dlatego ściany mienią się pomarańczowo w późnym popołudniowym świetle.

Obejdź powoli dookoła i przeczytaj go jak książkę z obrazkami. Na jednej ze ścian mały Dawid wymachuje procą w stronę wielkiego, opancerzonego Goliata. W innym miejscu Jonasz wchodzi do paszczy morskiego stworzenia i wychodzi z niej na drugim panelu. Adam i Ewa stoją pod drzewem. Daniel siedzi spokojnie wśród lwów. Rzeźbiarze wycinają głęboko, dzięki czemu postacie wciąż trzymają cień po ponad tysiącu lat beztroskiej pogody.

Nad postaciami biegnie pas winorośli. Podążając za nim, odkryjesz cały działający świat. Mężczyźni zbierają winogrona. Niedźwiedź się wspina. Zające, lisy i jelenie przemykają się przez liście. Lew powala byka. Są myśliwi na koniach i zwierzęta, które wyglądają raczej lokalnie niż symbolicznie. Nikt nie rzeźbił tego w pośpiechu. Ktoś chciał, aby mieszkańcy królestwa widzieli siebie i swoje pola na zewnątrz kościoła swojego króla.

Wewnątrz temperatura spada o kilka stopni. Plan jest zwarty – kształt krzyża pod wysoką, stożkowatą kopułą, z zaledwie kilkoma wąskimi oknami. Farba zachowała się w postaci plam na górnych ścianach i kopule. Można dostrzec aureole, szaty i fragmenty twarzy ze scen ewangelicznych. Wiele z nich wyblakło do matowego, czerwonobrązowego koloru. Stań pośrodku i spójrz prosto w górę. Kopuła sprawia, że to małe pomieszczenie wydaje się znacznie wyższe, niż jest w rzeczywistości.

Kościół nie stał samotnie. Przez wieki wokół niego rozrastał się klasztor, z dzwonnicą dobudowaną później od strony zachodniej, a także kaplicami, celami mnichów i szkołą. Ślady tych budynków wciąż można znaleźć na ziemi wokół – fundamenty, niskie mury, zniszczone stopnie. Mnisi mieszkali tu w niewielkiej liczbie, kopiując i przechowując rękopisy. Przenoszenie zapasów przez jezioro było codziennością. Zimą przeprawa stawała się niebezpieczna, a wyspa czasami była odcięta od świata na całe tygodnie.

Klasztor zakończył swoją działalność w 1915 roku. Podczas I wojny światowej ludność ormiańska z tego regionu została deportowana i zamordowana, a społeczność, która korzystała z tego kościoła przez tysiąc lat, zniknęła. Budynek stał pusty przez dziesięciolecia. Stracił wyposażenie, a część otaczających go zabudowań zawaliła się. Przez większość XX wieku ludzie przybywali tu tylko sporadycznie, łodziami rybackimi. Ta długa cisza jest częścią tego, w czym teraz stoisz.

Prace restauracyjne rozpoczęły się w 2005 roku, a kościół ponownie otwarto w 2007 roku jako muzeum. Robotnicy oczyścili płaskorzeźby, naprawili dach i przywrócili stabilność ścian. W 2010 roku na kopule umieszczono krzyż i po raz pierwszy od wielu lat odprawiono tu liturgię. Od tego czasu nabożeństwo odbywa się zazwyczaj raz w roku, we wrześniu. Ormianie z Turcji i zagranicy przyjeżdżają tu właśnie po to. W te dni wyspa jest zatłoczona i głośna.

Teraz spójrz z powrotem na wodę. Jezioro Wan nie jest zwykłym jeziorem. Nie ma ujścia do morza, a jego woda jest zasadowa i pełna rozpuszczonej sody. Ludzie kiedyś używali jej bezpośrednio do prania ubrań, bez mydła. Ta chemia sprawia, że prawie żadna ryba nie może w niej przetrwać. Jeden gatunek sobie radzi – mała srebrzysta ryba, która każdej wiosny przypływa do słodkowodnych strumieni, aby się rozmnażać. Głęboki niebieski kolor, który widzisz, pochodzi z tej samej niezwykłej wody.

Skręć na południe, a zobaczysz góry, często utrzymujące śnieg na wyższych szczytach aż do wczesnego lata. Molo na lądzie w Gevaş znajduje się niedaleko. Łodzie zazwyczaj czekają, aż zbierze się wystarczająca liczba pasażerów, więc czas powrotu jest elastyczny, a nie sztywny. Na wyspie jest niewiele cienia za drzewami i nie ma żadnych sklepów, więc zabierz ze sobą wodę. Znajdź skałę po cichszej stronie, gdzie grunt stromo opada w stronę jeziora.

Zanim wyjdziesz, połóż dłoń płasko na ścianie. Kamień jest ciepły i lekko szorstki, a rzeźbione krawędzie są bardziej miękkie niż kiedyś. Wiatr, deszcz i tysiąc zim to sprawiły. Wsłuchaj się przez chwilę – woda, wiatr, ptaki i głosy gdzieś za tobą. Ten budynek był kiedyś królewską kaplicą, klasztorem, pustą muszlą i muzeum. Teraz jest po prostu miejscem, w którym stoisz, na małej wyspie, na bardzo błękitnym jeziorze.