आयडर पठार

बहुधा पाऊस पडत असेल, किंवा नुकताच थांबला असेल, किंवा सुरू होणार असेल. इथे पाणी सतत असते — पत्र्याच्या छपरांवरून ठिबकणारे, वाटेच्या कडेला असलेल्या नाल्यांमधून वाहणारे, आणि हवेत बारीक धुक्यासारखे तरंगणारे. पायाखालचे गवत पूर्णपणे भिजलेले आहे. तुमच्या वर कुठेतरी, एखादा प्राणी उतारावरून जात असताना गाईच्या गळ्यातील घंटा हळूच वाजत आहे. जर तुम्हाला गंधकाचा मंद वास येत असेल, तर तो गरम पाण्याचा झरा आहे, आणि याच कारणामुळे लोक पहिल्यांदा इथे आले होते.

ही एक 'यायला' आहे — डोंगराळ भागातील उन्हाळी कुरणांची वस्ती, जी वर्षातील काही काळ वापरात असते आणि उर्वरित काळात बहुतेक करून रिकामीच असते. आयडर अंदाजे १,३५० मीटर उंचीवर वसलेले आहे, जे सर्व दिशांना उतारावर पसरलेल्या जंगलाने वेढलेल्या मोकळ्या गवताच्या पठारावर आहे. या पर्वतांमध्ये ही पद्धत जुनी आहे. गावे चहा आणि मक्याच्या शेतांजवळ, सखल भागात वसलेली आहेत. जनावरे आणि त्यांचे सांभाळणारे जून महिन्यात वर जातात आणि बर्फामुळे रस्ता बंद होण्यापूर्वी खाली येतात.

इथपर्यंतचा प्रवास हाच तर अर्धा महत्त्वाचा भाग आहे. चाम्लिहेमशिनपासून रस्ता फर्टिना नदीच्या काठाने एका अरुंद घळीतून वर जातो, आणि फर्टिना म्हणजे वादळ. पाण्याचा आवाज मोठा, फिकट हिरवा आणि वेग जास्त असतो. नदी ओलांडणाऱ्या जुन्या दगडी पुलांकडे लक्ष द्या — ते एकेरी कमानीचे, तीव्र उताराचे आणि इतके अरुंद आहेत की दोन माणसे एकमेकांना काळजीपूर्वक ओलांडू शकतात. त्यापैकी अनेक पूल अजूनही वापरात आहेत. दरीत थोडे वर गेल्यावर एका खडकाच्या उंचवट्यावर किल्ल्याचे अवशेष आहेत, निरभ्र दिवशी तिथे थांबण्यासारखे आहे.

येथे नैसर्गिकरित्या गरम पाणी वर येते आणि त्याचा वापर फार पूर्वीपासून स्नानासाठी केला जात आहे. गावात एक औष्णिक स्नानगृह आहे, जिथे झऱ्याचे पाणी नळाद्वारे कुंडात आणि खाजगी केबिनमध्ये पोहोचवले जाते. हे पाणी खरोखरच गरम, खनिजयुक्त आणि किंचित दुर्गंधीयुक्त असते, आणि दिवसभर थंड पावसात चालल्यानंतर येथे स्नान करणे योग्य ठरते. स्थानिक कुटुंबे पिढ्यानपिढ्या या पाण्याचा वापर करत आहेत. ऐन उन्हाळ्यात आगाऊ आरक्षण करा, कारण तुर्की पर्यटकांमुळे जागा लवकर भरतात.

या खोऱ्यांमधील लोक हेमशिन आहेत, हा एक असा गट आहे ज्यांच्या स्वतःच्या चालीरीती, पोशाख आणि बोलीभाषा आहेत, आणि कामासाठी स्थलांतर करण्याची त्यांची एक मोठी परंपरा आहे. त्यांचे संगीत 'तुलुम' नावाच्या वाद्यावर वाजते, जे फुगवलेल्या बकरीच्या कातडीपासून बनवलेले एक प्रकारचे बॅगपाइप आहे, ज्याला दुहेरी रीड पाईप असतो. त्यात कोणताही एकसुरी आवाज नसतो, ज्यामुळे त्याचा आवाज बहुतेक बॅगपाइपपेक्षा अधिक तीव्र आणि वेगवान वाटतो. जेव्हा ते सुरू होते, तेव्हा लोक एका रांगेत किंवा वर्तुळात एकमेकांच्या हातात हात घालून 'होरॉन' नृत्य करतात — खांदे हलवत जलद, घट्ट पावले टाकत केलेला हा एक नृत्यप्रकार आहे.

'मुहलामा' खा, ज्याला 'कुयमाक' असेही म्हणतात. मक्याचे पीठ लोण्यामध्ये शिजवले जाते, नंतर त्यात स्थानिक चीज मिसळले जाते, जोपर्यंत मिश्रण चमकदार होत नाही आणि चमच्यातून लांब धाग्यांसारखे सुटत नाही. ते ज्या भांड्यात शिजवले होते, त्याच भांड्यात वाढले जाते. त्यात मध आणि ताजी ब्रेड घाला आणि तुमचा नाश्ता तयार. या प्रांतातील उंच पठारांवरील मध देशातील सर्वात महागड्या मधांपैकी एक मानला जातो, कारण मधमाश्या अल्पाइन फुलांच्या एका विशिष्ट मर्यादित क्षेत्रातच काम करतात आणि मधाचे प्रमाण कमी असते.

इमारती कशा बांधल्या आहेत ते पहा. पारंपारिक रचनेत जनावरांसाठी आणि साठवणुकीसाठी दगडाचा तळमजला, माणसांसाठी लाकडी वरचा मजला आणि पावसाचे पाणी भिंतींपासून दूर ठेवण्यासाठी छताचा मोठा भाग असतो. मग नंतर त्यात काय जोडले गेले ते पहा. पर्यटनाच्या तेजीत काँक्रीटचे ठोकळे वेगाने उभारले गेले आणि त्यामुळे पठाराची बरीचशी एकसंधता नाहीशी झाली. एका पुनर्स्थापना कार्यक्रमांतर्गत त्यातील काही भाग काढून त्यावर पुन्हा आवरण चढवले जात आहे. त्याचे परिणाम तुम्ही स्वतःच अनुभवा.

आयदेर हे काचकार पर्वतरांगेचे मुख्य प्रवेशद्वार आहे, जी इथून पूर्वेला फार दूर नसलेल्या ठिकाणी ३,९०० मीटरपेक्षा जास्त उंच आहे. पठारावरून हिमनदीची सरोवरे, उंच कुरणे आणि थेट शिखरांकडे पायवाटा निघतात. हा एक खडतर पायी फिरण्याचा प्रदेश आहे, जिथे हवामान अनिश्चित असते, आणि स्थानिक मार्गदर्शक सोबत घेणे हा एक योग्य गुंतवणूक ठरेल. आजूबाजूच्या जंगलात तपकिरी अस्वले मोठ्या संख्येने राहतात. अलीकडे ती कुठे चारा खात होती हे मार्गदर्शक तुम्हाला सांगतील आणि ते ऐकण्यासारखे आहे.

हंगामी लय अजूनही कायम आहे. जेव्हा गवत तयार होते, तेव्हा कुटुंबे येथे येतात आणि पठार माणसे, प्राणी, धूर आणि गोंगाटाने भरून जाते. उन्हाळ्यात येथे चीज आणि लोणी बनवले जाते. शरद ऋतूमध्ये सर्व काही खाली येते. हिवाळ्यात वरच्या खोऱ्याचा बराचसा भाग बंद होतो, तरीही गाव मात्र आता उघडे राहते आणि बर्फातून येणाऱ्या पर्यटकांचे स्वागत करते. जर तुम्ही वसंत ऋतूच्या उत्तरार्धात आलात, तर पठारावरील रस्ते बंद असतील आणि सर्वत्र वितळलेल्या बर्फाचे पाणी वाहत असेल अशी अपेक्षा ठेवा.

सर्वत्र उतारावरून धबधबे कोसळतात, त्यापैकी काही कायमस्वरूपी आहेत तर काही केवळ मुसळधार पावसानंतरच दिसतात. गावाजवळचा एक धबधबा लांब आणि बारीक धबधब्यासारखा खाली कोसळतो, ज्याची तुलना स्थानिक लोक वधूच्या पदराशी करतात. सकाळी ढग दाटून येण्यापूर्वी त्याच्या दिशेने चाला. कोणत्याही ऋतूत पायवाट चिखलमय असते. तिच्या कडेला खाजकुळीची झुडपे वाढतात, त्यामुळे सावधगिरीचा उपाय म्हणून नव्हे, तर व्यावहारिक उपाय म्हणून लांब पायजमा घालणे योग्य ठरते.

उन्हाळ्याच्या मध्यावर वरच्या पठारांवर उत्सव भरतात. लोक एका दिवसाच्या संगीत, नृत्य आणि खाण्यापिण्याच्या आनंदासाठी मोकळ्या हवेत, ओल्या गवतावर येतात, अशा हवामानात जे इतरत्र असाच कार्यक्रम रद्द करेल. हे मेळावे पर्यटकांसाठी आयोजित केलेले नसून स्थानिक असतात आणि बाहेरच्यांचे सहसा स्वागत केले जाते. संगीत रात्री उशिरापर्यंत चालते आणि कोणतेही छापील वेळापत्रक नसते. तारखांबद्दल तुमच्या गेस्टहाऊसमध्ये चौकशी करा, कारण त्या बदलत राहतात आणि खोऱ्याबाहेर त्यांची जाहिरात क्वचितच केली जाते. जाण्यापूर्वी, संध्याकाळच्या वेळी गावातून थोडे बाहेर चालत जा आणि थांबा. गवताच्या कडेलाच जंगल अचानक सुरू होते. ढग उतारावरून हळूवारपणे खाली येतात, मग विरळ होतात, आणि पुन्हा येतात. तुम्हाला अनेक दिशांना पाण्याचा आवाज आणि तुमच्या मागे कुठेतरी घंटेचा आवाज ऐकू येईल. इथे एका क्षणात काहीही नाट्यमय घडत नाही. ते हळूहळू घडते. पुरेसा वेळ स्थिर उभे राहिल्यास, हे पठार कोणत्याही मदतीशिवाय स्वतःची बाजू मांडेल.