Efeze

Het marmer onder je voeten is gepolijst en een beetje glad. Tweeduizend jaar lang hebben voeten het straatoppervlak gladgesleten, en na regen wordt het echt verraderlijk. Midden op de dag weerkaatst het licht erop en de hele laan schittert wit. Cicaden zorgen voor een constant geluid vanuit de dennenbomen op de helling. Ergens verderop volgt een groep een gids, en hun stemmen echoën vreemd tussen de muren. Efeze is luidruchtig, helder en hard onder de voeten.

Dit was een van de grootste steden van het Romeinse oosten. Schattingen van het inwonertal lopen uiteen, en archeologen zijn er voorzichtig mee, maar de stad behoorde tot de grootste van het rijk. Het had een haven, een theater voor tienduizenden mensen, geplaveide straten met zuilen, openbare latrines, baden, fonteinen en een bibliotheek. Het grootste deel van wat je vandaag de dag ziet, is Romeins, hoewel de site toen al oud was en al eeuwenlang bewoond.

De Bibliotheek van Celsus is het gebouw dat op elke foto te zien is, en het verdient alle aandacht. Het gebouw werd in het begin van de tweede eeuw opgetrokken en gefinancierd door Gaius Julius Aquila ter ere van zijn vader, Celsus, een Romeinse gouverneur van deze provincie. Wat u ziet is een gevel – twee verdiepingen met zuilen en beelden in de nissen ertussen. Het interieur bestond uit één grote hal met nissen voor het opbergen van perkamentrollen. Een dubbele muur hield vocht buiten de boeken.

Twee details maken dit gebouw bijzonder. Ten eerste ligt Celsus erin begraven, in een grafkelder onder de vloer. Begraven binnen de stadsmuren was normaal gesproken niet toegestaan, dus dit was een opmerkelijke uitzondering. Ten tweede is de gevel een staaltje van visuele techniek. De centrale zuilen zijn groter dan die aan de randen, en de basis buigt in het midden heel lichtjes naar boven. Hierdoor lijkt het gebouw breder en grootser dan het in werkelijkheid is.

De gevel die u ziet, is herbouwd. Hij stortte lang geleden in, waarschijnlijk tijdens een aardbeving, en de brokstukken lagen eeuwenlang op een hoop. Oostenrijkse archeologen hebben hem in de jaren 70 herbouwd met behulp van de originele blokken. De methode heet anastylosis en maakt het mogelijk om alleen gevallen origineel materiaal terug te plaatsen. De beelden in de nissen zijn kopieën. De originelen zijn vele jaren eerder naar Wenen gegaan en bevinden zich daar in een museum.

Bovenaan de havenweg staat het Grote Theater, uitgehouwen in de helling. Het is enorm groot. De capaciteit wordt doorgaans geschat op ongeveer 25.000 zitplaatsen, en zelfs als je onderaan staat, kun je de omvang ervan voelen. Klim een stukje omhoog en draai je om. De rechte weg beneden loopt naar het westen, richting wat ooit de haven was. Schepen losten daar hun lading en passagiers liepen via deze straat rechtstreeks de stad in.

Het theater komt voor in het Nieuwe Testament. Het boek Handelingen beschrijft een opstand in Efeze waarbij zilversmeden betrokken waren die kleine zilveren heiligdommen voor de godin Artemis maakten. Ze protesteerden tegen de prediking van Paulus, omdat die hun vak bedreigde, en een menigte verzamelde zich in het theater. Wat je ook van het verhaal vindt, het wijst op iets reëels. De verering van Artemis was hier een grote en winstgevende industrie, met werkplaatsen, pelgrims en souvenirs.

De tempel zelf is de grote afwezige factor. Hij stond op een vlak stuk grond vlakbij het moderne Selçuk, en oude schrijvers rekenden hem tot de zeven wereldwonderen. Hij werd meermaals herbouwd en raakte uiteindelijk in onbruik. Tegenwoordig is de plek een moerassig veld met een enkele zuil die overeind staat, samengesteld uit verspreide trommels, vaak met een ooievaarsnest erop. Ga er toch heen. Het contrast tussen de reputatie en de overblijfselen is de essentie van het bezoek.

Voor de Terraswoningen is een apart ticket nodig, maar dat is het zeker waard. Dit waren de huizen van rijke families, in blokken tegen de heuvel gebouwd, de een boven de ander. Binnen vind je mozaïekvloeren, beschilderde muren met panelen in rood en geel, marmeren bekleding, binnenplaatsen en verwarmingskanalen onder de vloeren. Een modern dak bedekt het hele complex en een systeem van verhoogde loopbruggen laat je in de kamers kijken. Het beschilderde stucwerk is hier de verrassing.

Kleine dingen maken het dagelijks leven compleet. Er is een openbaar toilet met een lange stenen bank en een kanaal met stromend water eronder. Spelborden zijn in de plaveiselstenen gekrast waar mensen wachtten. Winkelvloeren langs de marmeren straat bevatten nog steeds mozaïekstukjes. Op een van de plaveiselstenen is een voetafdruk naast een vrouwenhoofd gebeiteld, wat bezoekers vaak wordt uitgelegd als een reclame voor een bordeel. Beschouw dit verhaal als folklore in plaats van als vaststaand feit.

Het belangrijkste feit over Efeze is onzichtbaar. De stad was afhankelijk van haar haven, en de rivier die de baai voedde, voerde slib mee. Eeuwenlang schoof de kustlijn naar het westen. Er werden herhaaldelijk baggerpogingen gedaan, maar die konden het tempo niet bijhouden. Schepen kwamen niet meer. Tegenwoordig ligt de zee kilometers verderop en is de oude haven landbouwgrond. Een stad kan goed bestuurd, goed gebouwd en goed verbonden zijn, en toch verliezen van een rivier die modder meevoert.

Plan uw bezoek rond de bussen. Cruiseschepen meren aan in Kuşadası en grote groepen komen halverwege de ochtend aan en vertrekken in de vroege middag. Voor en na die periode is de site veel rustiger. Twee poorten leiden naar de ruïnes, een bovenste en een onderste, en er rijden taxi's tussen. Als je via de bovenste poort binnenkomt, moet je bergafwaarts door de hele stad lopen en eindig je vlakbij het theater, wat in de hitte de makkelijkere route is.

Efeze hield niet op te bestaan met de Romeinse tijd. De stad bleef bestaan onder Byzantijns bewind en het christendom gaf haar een nieuwe vorm. Een grote kerk, gewijd aan de Maagd Maria, staat vlakbij de havenweg. Op de heuvel bij Selçuk bevinden zich de overblijfselen van de Basiliek van Sint-Johannes, gebouwd boven een graf dat traditioneel wordt geïdentificeerd als dat van de apostel, met een kasteel erboven en een moskee eronder. De locatie bleef veranderen, lang nadat de Romeinse straten waren aangelegd.

Loop terug naar beneden richting de bibliotheek aan het einde. Zoek de marmeren straat en bekijk de wielsporen in de bestrating. Karren hebben die gemaakt, lading na lading, generaties lang. Kijk dan naar je eigen voeten op dezelfde stenen. Efeze is geen ruïne die verbeelding nodig heeft. De oppervlakken zijn de originele. Elk gepolijst plekje onder je schoenen is gemaakt door iemand die ergens naartoe ging, op een gewone dag, met iets te dragen.