Huis van de Maagd Maria

De weg klimt omhoog door een dennenbos naar deze plek, en de lucht houdt de koelte van de klim vast. Je bevindt je hoog op een beboste heuvel boven de ruïnes van Efeze, een heuvel die al lang bekendstaat als de Nachtegaalberg. Vogels zoemen in de takken. Ergens onder het terras stroomt water. Het huis zelf is klein, gebouwd van ruwe bruine steen, met een enkele lage deuropening en een bel ernaast. Mensen spreken hier zachtjes zonder dat erom gevraagd wordt. De plek spreekt boekdelen.

De traditie die aan dit huis verbonden is, is gemakkelijk te vertellen. De christelijke Schrift vermeldt dat Jezus, stervend aan het kruis, zijn moeder Maria toevertrouwde aan een geliefde discipel. Vroege christelijke herinneringen associeerden die discipel, Johannes, met Efeze, waar hij naar verluidt geleefd en gestorven was. Uit deze twee verhalen ontstond het geloof dat Maria in de zorg van Johannes naar Efeze was gekomen en dat ze haar laatste jaren had doorgebracht in een klein huisje op deze heuvel, ver weg van de stad beneden.

Het is de moeite waard om duidelijk te zeggen wat bekend is en wat men gelooft. Geen enkele oude tekst noemt deze heuvel bij naam. Een oude rivaliserende traditie plaatst het einde van Maria's leven in Jeruzalem, waar ook een graf wordt vereerd. De Katholieke Kerk heeft nooit een formele uitspraak gedaan waarin dit huis als authentiek wordt verklaard. Wat de Kerk wel heeft gedaan, is het heiligdom met respect behandelen, de pelgrimstochten zegenen en drie pausen hierheen sturen om te bidden. Geloof en bewijs staan zij aan zij op dit terras, en het heiligdom doet niet alsof het anders is.

Het moderne verhaal begint, verrassend genoeg, in een ziekenkamer in Duitsland. Anne Catherine Emmerich, een bedlegerige Augustijner non die nooit reisde, beschreef gedetailleerde visioenen van Maria's laatste woonplaats nabij Efeze. Een stenen huis op een heuvel, de plattegrond, de afstand tot de stad. De schrijver Clemens Brentano legde de visioenen vast en ze werden gepubliceerd in de jaren na haar dood in 1824. Decennialang bleef het verhaal slechts een boek tussen andere boeken.

Toen, in 1891, besloten priesters uit Izmir het boek te toetsen aan de werkelijkheid. Een expeditie onder leiding van Lazaristenpaters doorzocht deze heuvels met de tekst in de hand. Ze vonden de ruïne van een klein stenen gebouw dat overeenkwam met de beschreven locatie, met een bron in de buurt. Ze vonden ook iets anders. Orthodox-christelijke dorpelingen uit Şirince, in het dal daarachter, hielden al elk jaar in augustus een pelgrimstocht naar deze plek, die ze Panaya Kapulu noemden, de poort van het Allerheiligste. De ontdekking was deels een herontdekking van lokale herinneringen.

Archeologen die de locatie onderzochten, oordeelden dat de zichtbare muren op veel oudere fundamenten stonden, met materiaal daterend uit de eerste eeuwen van de christelijke jaartelling. Het gebouw dat u vandaag betreedt, is een gerestaureerde kapel, herbouwd boven die oude stenen in de twintigste eeuw. Binnenin, zoek naar een geschilderde rode lijn die langs de onderste muren loopt. Onder de lijn is het metselwerk origineel en ter plaatse aangetroffen. Daarboven is restauratiewerk te zien. Het is een ongewoon eerlijk staaltje architectuur.

De pauselijke bezoeken zijn gedocumenteerde geschiedenis. Paus Paulus VI bad hier in 1967, de eerste paus die dat deed. Johannes Paulus II vierde in 1979 een mis in dit heiligdom. Benedictus XVI celebreerde in 2006 de mis op dit terras, voor een menigte die zich tussen de bomen had verspreid. Wat de archeologie uiteindelijk ook zal bewijzen, of juist niet zal bewijzen, het heiligdom heeft een onuitwisbare indruk achtergelaten op het hoogste niveau van het devotionele leven van de katholieke kerk, en de bezoeken hebben de heuvel voorgoed getekend.

Dit is ook een islamitische gebedsplaats, wat sommige bezoekers verrast. Maria, in het Turks Meryem genoemd, wordt in de islam vereerd als de moeder van de profeet Jezus, en een heel hoofdstuk van de Koran is aan haar gewijd. Ze wordt vaker bij naam genoemd in de Koran dan in het Nieuwe Testament. Moslims komen hier om haar voorspraak te vragen, met name voor kinderen en gezondheid. Op een drukke dag staan er buiten de kapel mensen van verschillende geloofsovertuigingen in de rij, zonder enige ceremonie.

Binnen is de kapel een kleine, schemerige en sobere ruimte met een altaar en een Mariabeeld in de apsis. Kaarslicht zorgt voor de meeste sfeer. Bezoekers lopen er in een langzame rij doorheen, sommigen bidden, anderen kijken gewoon. Een kleinere zijruimte wordt traditioneel geassocieerd met de slaapplaats van Maria. Geen foto's, geen lawaai, hooguit een minuut of twee. Veel mensen zeggen achteraf dat juist de kleinheid hen ontroerde.

Onder de kapel stromen kranen in een stenen muur met water uit de bron, en pelgrims van allerlei slag staan in de rij om te drinken en flessen te vullen. Vlakbij strekt zich de wensmuur uit, een lijst bedekt met duizenden geknoopte stukjes papier, papieren servetten, linten en tissues, elk met iemands hoop in inkt of in herinnering. Deze gewoonte is wijdverbreid onder religies in dit deel van de wereld. Lees er een paar als de tekst naar buiten gericht is. Ze vormen het ware gastenboek van het heiligdom.

Het heiligdom heeft een levende kalender. Er wordt regelmatig een mis gevierd in de kapel, en elk jaar op 15 augustus, het feest van Maria Hemelvaart, verzamelen pelgrims zich hier in grote aantallen, waarmee ze de augustuspelgrimage voortzetten die de inwoners van Şirince al lang voor de bekendheid van de plek in augustus hielden. Efeze, dat zich beneden bevindt, voegt een eigen dimensie toe aan het verhaal. In het jaar 431 kwam een concilie van de vroege kerk in die stad bijeen en bevestigde de titel Moeder van God voor Maria, in een kerk die haar naam droeg.

Voordat u vertrekt, loop even weg uit de rij en ga onder de olijfbomen aan de rand van het terras staan. Het licht valt in kleine, bewegende vlekjes door de bladeren. Ergens achter u stromen de kranen en gaat het bos gewoon door met zijn dagelijkse bezigheden. Of u nu als pelgrim, historicus of reiziger bent gekomen om de middag door te brengen, de heuvel biedt iedereen dezelfde twee geschenken: koele lucht en een lang moment van stilte. Neem ze allebei mee de berg af.