Efez

Marmur pod stopami jest wypolerowany i lekko śliski. Dwa tysiące lat stóp wygładziło nawierzchnię ulicy, która po deszczu staje się naprawdę zdradliwa. W środku dnia światło odbija się od niej, a cała aleja lśni bielą. Cykady wydają jednostajny dźwięk z sosen na zboczu. Gdzieś przed nami grupa podąża za przewodnikiem, a ich głosy dziwnie rozbrzmiewają między stojącymi murami. Efez jest głośny, jasny i twardy pod stopami.

Było to jedno z największych miast rzymskiego wschodu. Szacunki dotyczące jego populacji są różne, a archeolodzy podchodzą do nich ostrożnie, ale miasto należało do największych w imperium. Posiadało port, teatr dla dziesiątek tysięcy ludzi, brukowane i kolumnadowe ulice, publiczne latryny, łaźnie, fontanny i bibliotekę. Większość tego, co dziś mijasz, to rzymskie, choć miejsce to było już wtedy stare i zasiedlone od wieków.

Biblioteka Celsusa to budynek widoczny na każdym zdjęciu i zasługuje na uwagę. Została wzniesiona na początku II wieku n.e. przez Gajusza Juliusza Akwilę ku czci jego ojca, Celsusa, rzymskiego namiestnika tej prowincji. To, co widzisz, to fasada – dwa piętra kolumn, z posągami w niszach między nimi. Wnętrze stanowiła pojedyncza sala wyłożona wnękami do przechowywania zwojów. Podwójna ściana chroniła książki przed wilgocią.

Dwa detale czynią ten budynek niezwykłym. Po pierwsze, Celsus został pochowany w jej wnętrzu, w krypcie pod posadzką. Pochówek w obrębie murów miejskich był zazwyczaj niedozwolony, więc ten stanowił znaczący wyjątek. Po drugie, fasada to dzieło sztuki inżynierskiej. Centralne kolumny są większe niż te na krawędziach, a podstawa lekko wygina się ku górze pośrodku. Efekt ten sprawia, że budynek wydaje się szerszy i wspanialszy niż jego rzeczywisty zarys.

Fasada, którą widzisz, została złożona na nowo. Zawaliła się dawno temu, prawdopodobnie podczas trzęsienia ziemi, a jej fragmenty leżały na stercie przez wieki. Austriaccy archeolodzy odbudowali go w latach 70. XX wieku, używając oryginalnych bloków. Metoda ta nazywa się anastylozą i pozwala na ponowne umieszczenie na miejscu jedynie opadłego, oryginalnego materiału. Posągi w niszach są kopiami. Oryginały trafiły do Wiednia wiele lat wcześniej i nadal znajdują się w tamtejszym muzeum.

W górę, od drogi portowej, stoi Wielki Teatr, wykuty w zboczu wzgórza. Jest bardzo duży. Zazwyczaj podaje się, że może pomieścić około 25 000 widzów, a nawet stojąc u podnóża, można poczuć jego skalę. Wspinaczka częściowo się kończy i zawracanie. Prosta droga poniżej biegnie na zachód, w kierunku dawnego portu. Rozładowywano tam statki, a pasażerowie szli tą ulicą prosto do miasta.

Teatr pojawia się w Nowym Testamencie. Dzieje Apostolskie opisują zamieszki w Efezie, w których uczestniczyli złotnicy, którzy wytwarzali małe, srebrne kapliczki bogini Artemidy. Sprzeciwili się oni nauczaniu Pawła, argumentując, że zagraża to ich rzemiosłu, a w teatrze zebrał się tłum. Cokolwiek z tego zrozumieć, wskazuje to na coś prawdziwego. Kult Artemidy w tym miejscu był rozległym i dochodowym przemysłem, z warsztatami, pielgrzymami i pamiątkami.

Sama świątynia to wielka nieobecność. Stała na płaskim terenie niedaleko współczesnego Selçuku, a starożytni pisarze zaliczali ją do siedmiu cudów świata. Była wielokrotnie przebudowywana i ostatecznie popadła w ruinę. Dziś to miejsce to bagniste pole, na którym stoi pojedyncza kolumna, złożona z rozrzuconych bębnów, często z bocianim gniazdem na szczycie. Idźcie i tak. Kontrast między reputacją a pozostałościami stanowi istotę wizyty.

Domy Tarasowe wymagają osobnego biletu i są warte swojej ceny. Były to domy zamożnych rodzin, zbudowane w zboczu wzgórza blokami, jeden nad drugim. Wewnątrz znajdują się mozaikowe podłogi, malowane ściany z czerwonymi i żółtymi panelami, marmurowe okładziny, dziedzińce i kanały grzewcze pod podłogami. Cały kompleks przykrywa nowoczesny dach, a system podwyższonych przejść pozwala zajrzeć do pomieszczeń. Malowany tynk jest tu niespodzianką.

Drobne rzeczy niosą ze sobą codzienne życie. Jest publiczna latryna z długą, kamienną ławą i kanałem z bieżącą wodą pod spodem. Plansze do gry wyryte są w płytach chodnikowych, gdzie czekali ludzie. Podłogi sklepów wzdłuż marmurowej ulicy zdobią fragmenty mozaiki. Na jednym z kamieni chodnikowych znajduje się wyrzeźbiony odcisk stopy obok kobiecej głowy, często tłumaczony odwiedzającym jako reklama domu publicznego. Potraktuj tę historię jako folklor, a nie jako fakt.

Najważniejszy fakt dotyczący Efezu jest niewidoczny. Miasto zależało od swojego portu, a rzeka zasilająca zatokę niosła muł. Przez wieki linia brzegowa przesuwała się na zachód. Wielokrotnie próbowano pogłębiać miasto, ale bezskutecznie. Statki przestały przypływać. Dziś morze leży kilka kilometrów dalej, a stary port to tereny rolnicze. Miasto może być dobrze zarządzane, dobrze zbudowane i dobrze skomunikowane, a mimo to przegrać z rzeką niosącą muł.

Zaplanuj wizytę, nie przejmując się autobusami. Statki wycieczkowe cumują w Kuşadası, a duże grupy przypływają w południe i odpływają wczesnym popołudniem. Przed i za tym oknem okolica jest o wiele cichsza. Do ruin prowadzą dwie bramy, górna i dolna, a między nimi kursują taksówki. Wejście od góry oznacza przejście w dół przez całe miasto i dotarcie do teatru, co jest łatwiejszym kierunkiem w upale.

Efez nie zakończył się wraz z Rzymem. Miasto przetrwało pod panowaniem Bizancjum, a chrześcijaństwo je przekształciło. Duży kościół związany z Marią Panną stoi w pobliżu drogi portowej. Na wzgórzu w Selçuku znajdują się pozostałości bazyliki św. Jana, zbudowanej nad grobem tradycyjnie uznawanym za grób apostoła, z zamkiem nad nim i meczetem poniżej. Miejsce to zmieniało się długo po tym, jak wytyczono rzymskie ulice.

Zejdź z powrotem w stronę biblioteki na końcu. Znajdź marmurową ulicę i spójrz na koleiny wyryte w bruku. Wozy robiły je, jeden ładunek na raz, przez pokolenia. A potem spójrz na własne stopy na tym samym kamieniu. Efez to nie ruina, którą trzeba sobie wyobrażać. Powierzchnie są oryginalne. Każda wypolerowana plama pod twoimi butami została zrobiona przez kogoś, kto idąc gdzieś, w zwykły dzień, miał coś do niesienia.