Çatalhöyük

Die wind kry jou eerste. Daar is niks wat dit hier kan keer nie – ’n plat vlakte in elke rigting, lae hope, droë gras en stof wat binne ’n paar minute jou tande vind. Leewerikke kom singend uit die stoppels op. Onder jou voete is die grond bleek, gekraakte klei, en dit kraak. Twee groot skuilings staan oor die uitgrawingsareas, en binne hulle word die lig sag en grys. Die temperatuur daal. Die windgeraas word ’n gegons teen die dak.

Kyk na die hoop self voordat jy na enigiets daarbinne kyk. Dit rys miskien twintig meter bo die vlakte, ’n lang lae golf van grond. Niemand het dit doelbewus opgehoop nie. Dit is amper geheel en al van ingestorte huise gemaak. Mense het met modderstene gebou, vir ’n generasie of twee in ’n huis gewoon, dit opgevul en ’n nuwe huis direk bo-op gebou. Doen dit vir meer as ’n duisend jaar en die dorp lig homself stadig bo die lande uit.

Hierdie nedersetting is ongeveer nege duisend jaar gelede bewoon, in die Neolitiese tydperk – die laat Steentydperk, toe boerdery nuut was. Daardie tydsberekening maak saak. Hierdie mense was van die vroegstes wat in 'n groot permanente gemeenskap gewoon het, waar hulle gewasse verbou en diere aangehou het eerder as om hulle te volg. Ramings van die bevolking verskil, en eerlike argeoloë stem nie saam nie, maar duisende mense het waarskynlik gelyktydig hier gewoon. Dit was 'n buitengewone aantal mense op een plek op daardie datum.

Nou die vreemdste ding van die plek. Daar is geen strate nie. Kyk na die opgegrawe area en jy sal kamers teen mekaar sien, mure deel, sonder gapings tussen hulle en geen deure op grondvlak nie. Om 'n huis binne te gaan, het jy op die dak geklim en met 'n leer deur 'n gat afgeklim. Die dakke het die oppervlak gevorm waarop mense geloop het. Die dorp was effektief een deurlopende platform, met die deuropeninge onder jou voete.

Dink aan hoe die daaglikse lewe gevolglik gelyk het. Werk het bo-op die dakke plaasgevind - graan maal, gereedskap maak, in die oopte kook, kos droogmaak. Beweging oor die nedersetting het beteken om oor ander mense se huise te loop. Die leergat het as beide die deur en die skoorsteen gedien, so 'n huis het 'n vuurherd direk daaronder gehad, en die mure bo die vuur was roetagtig. Graafmasjiene het die pleister naby haarde gevind wat swart geword het, en toe weer oorgepleister is, oor en oor.

Die dooies het in die huis gebly. Onder die verhoogde platforms waar mense geslaap het, het argeoloë grafte gevind – volwassenes en kinders, in die vloer geplaas, soms baie individue onder 'n enkele kamer oor generasies heen. Liggame was styf gevou. Sommige is begrawe met krale, gereedskap of pigment. Die lewendes en die dooies het 'n vloer gedeel. Dit lyk nou ontstellend. Vir hierdie mense was dit normaal, en dit is dalk een van die redes waarom huise elke keer op presies dieselfde voetspoor herbou is.

Dan is daar die mure. Kamers is glad gepleister met wit kalkpleister en gereeld verfris. Sommige pleisteroppervlaktes het geverfde ontwerpe in rooi, swart en oranje – geometriese patrone, handafdrukke, rye menslike figure rondom groot diere. Omdat pleister so gereeld weer aangebring is, het skilderye in lae verseël geraak, een oor die ander. Graafmasjiene werk daardeur soos bladsye. 'n Kamer wat leeg lyk, kan 'n geverfde oppervlak 'n paar millimeter dieper inhou.

Diere is letterlik in die argitektuur ingebou. Beeshorings is in banke geplaas en in mure gepleister, soms in rye, soms op kophoogte in die kamer uitsteek. Gemodelleerde kleikoppe en diervorms is ook aan mure vasgemaak. Dit was nie trofeë wat aan 'n haak gehang het nie. Hulle was deel van die struktuur, vasgepleister. Wat hulle ook al bedoel het, die mense hier wou hê dat groot horingdiere fisies teenwoordig moes wees in die kamers waar hulle geslaap het.

Een geverfde paneel het beroemd geword, en dit is die moeite werd om die argument daaroor te ken. Dit toon 'n patroon van reghoeke onder 'n vorm met kolletjies en lyne bo. Baie mense lees dit as 'n plan van die dorp met 'n uitbarstende vulkaan daaragter - die tweepieke berg wat van hier af op 'n helder dag sigbaar is. As hulle reg is, is dit een van die oudste bekende kaarte, en een van die oudste prente van 'n uitbarsting. Ander spesialiste lees dit as 'n luiperdvel en 'n dekoratiewe patroon. Die debat is onopgelos.

Iets ontbreek hier, en die afwesigheid daarvan is die eintlike verrassing. Daar is geen paleis nie. Daar is geen ooglopende tempel, geen sentrale plein, geen monumentale gebou, geen duidelike heerser se woning nie. Huise is breedweg soortgelyk in grootte en toerusting. Sommige het meer begrafnisse of meer versiering gehad, maar niks dui op een familie wat die res beheer het nie. 'n Nedersetting van duisende blyk sonder sigbare konings, priesters of 'n administrasie gewerk te het. Dit betwis die meeste aannames oor hoe vroeë dorpe moes bestuur gewees het.

Die terrein is laat herken. 'n Britse argeoloog het die heuwel in 1958 geïdentifiseer en dit in die vroeë 1960's opgegrawe, en die vondste het verander hoe pregeskiedenis geskryf is. Werk het vir dekades gestaak. 'n Nuwe internasionale projek het weer in 1993 begin grawe met baie meer versigtige metodes - grond sif, residue ontleed, vloere vierkant vir vierkant monsters. Die terrein is in 2012 by die UNESCO-wêrelderfenislys gevoeg. 'n Gerestoureerde huis naby die ingang wys hoe 'n enkele kamer gelyk het.

Voordat jy vertrek, gaan buite die skuiling en staan bo-op die heuwel met die gesig na die vlakte. Jy staan op negeduisend jaar se ingestorte huise. Iewers onder jou skoene het iemand bo hul ouma se graf geslaap, elke oggend 'n leer geklim en op 'n dak uitgeklim om te begin werk. Die koringlande rondom jou groei nou uit dieselfde grond wat hulle bewerk het. Voel die wind, kyk na die plat horison en neem dan die pad terug af.