Çatalhöyük

De wind bereikt je als eerste. Niets houdt hem hier tegen — een vlakte in alle richtingen, lage heuvels, droog gras en stof dat binnen een paar minuten tussen je tanden belandt. Leeuweriken stijgen zingend op uit de stoppels. Onder je voeten is de grond bleke, gebarsten klei, en het kraakt. Twee grote schuilplaatsen staan boven de opgravingen, en binnenin wordt het licht zacht en grijs. De temperatuur daalt. Het geluid van de wind verandert in een zacht gezoem tegen het dak.

Kijk eerst naar de heuvel zelf, voordat je naar de inhoud kijkt. Hij rijst misschien wel twintig meter boven de vlakte uit, een lange, lage aarden wal. Niemand heeft hem opzettelijk opgestapeld. Hij bestaat bijna volledig uit ingestorte huizen. Mensen bouwden met leemstenen, woonden een of twee generaties in een huis, vulden het op en bouwden er direct een nieuw huis bovenop. Doe dat meer dan duizend jaar lang en de stad rijst langzaam boven de velden uit.

Deze nederzetting werd zo'n negenduizend jaar geleden bewoond, in het Neolithicum — het late stenen tijdperk, toen landbouw nog nieuw was. Die timing is belangrijk. Deze mensen behoorden tot de eersten ter wereld die in een grote, permanente gemeenschap woonden, gewassen verbouwden en dieren hielden in plaats van ze te volgen. Schattingen van de bevolking lopen uiteen en eerlijke archeologen zijn het er niet over eens, maar waarschijnlijk woonden hier duizenden mensen tegelijk. Dat was een buitengewoon groot aantal mensen op één plek in die tijd.

En nu het meest bijzondere aan deze plek. Er zijn geen straten. Kijk naar het opgegraven gebied en je ziet kamers dicht op elkaar gepakt, met muren die ze delen, zonder openingen ertussen en zonder deuren op de begane grond. Om een huis binnen te gaan, klom je op het dak en daalde je via een ladder door een gat naar beneden. De daken vormden het oppervlak waarop mensen liepen. De stad was in feite één doorlopend platform, met de deuropeningen onder je voeten.

Bedenk eens hoe het dagelijks leven er daardoor uitzag. Werkzaamheden vonden plaats op de daken – graan malen, gereedschap maken, koken in de open lucht, voedsel drogen. Om je door de nederzetting te verplaatsen, moest je over de huizen van anderen heen lopen. Het gat voor de ladder diende zowel als deur als schoorsteen, waardoor een huis direct daaronder een haard had en de muren boven het vuur roetig waren. Archeologen vonden het pleisterwerk rond de haarden zwartgeblakerd en vervolgens steeds opnieuw gepleisterd.

De doden bleven in het huis. Onder de verhoogde platforms waar mensen sliepen, vonden archeologen graven – volwassenen en kinderen, in de vloer begraven, soms meerdere individuen onder één kamer, verspreid over meerdere generaties. Lichamen waren strak opgevouwen. Sommige werden begraven met kralen, gereedschap of pigment. De levenden en de doden deelden een vloer. Het lijkt nu verontrustend. Voor deze mensen was het normaal, en het is misschien een van de redenen waarom huizen telkens op exact dezelfde plattegrond werden herbouwd.

En dan zijn er de muren. Kamers werden glad gepleisterd met witte kalkpleister en regelmatig vernieuwd. Sommige pleisteroppervlakken zijn beschilderd met rode, zwarte en oranje motieven – geometrische patronen, handafdrukken, rijen mensfiguren rond grote dieren. Omdat het pleisterwerk zo vaak opnieuw werd aangebracht, raakten de schilderingen in lagen, de ene over de andere, ingekapseld. Archeologen werken ze af als bladzijden. Een ogenschijnlijk lege ruimte kan een beschilderd oppervlak bevatten dat enkele millimeters dieper ligt.

Dieren werden letterlijk in de architectuur verwerkt. Runderhoorns werden in banken geplaatst en in muren gepleisterd, soms in rijen, soms tot op hoofdhoogte de kamer in. Ook werden er kleien hoofden en dierfiguren aan de muren bevestigd. Dit waren geen trofeeën die aan een haak hingen. Ze maakten deel uit van de structuur en waren erin gepleisterd. Wat de betekenis ook was, de mensen hier wilden grote gehoornde dieren fysiek aanwezig hebben in de kamers waar ze sliepen.

Eén beschilderd paneel werd beroemd, en het is de moeite waard om de discussie erover te kennen. Het toont een patroon van rechthoeken onder een vorm met stippen en lijnen erboven. Velen interpreteren het als een plattegrond van de stad met een uitbarstende vulkaan op de achtergrond – de berg met twee toppen die hier op een heldere dag zichtbaar is. Als ze gelijk hebben, is het een van de oudste bekende kaarten en een van de oudste afbeeldingen van een uitbarsting. Andere specialisten interpreteren het als een luipaardvel en een decoratief patroon. Het debat is nog niet beslecht.

Er ontbreekt hier iets, en de afwezigheid ervan is de echte verrassing. Er is geen paleis. Er is geen duidelijke tempel, geen centraal plein, geen monumentaal gebouw, geen duidelijke residentie van de heerser. De huizen zijn grotendeels gelijk in grootte en inrichting. Sommige hadden meer graven of meer versieringen, maar niets wijst erop dat één familie de rest controleerde. Een nederzetting van duizenden mensen lijkt te hebben gefunctioneerd zonder zichtbare koningen, priesters of een bestuur. Dat zet de meeste aannames over hoe vroege steden moeten hebben gefunctioneerd op de proef.

De vindplaats werd pas laat ontdekt. Een Britse archeoloog identificeerde de heuvel in 1958 en begon met opgravingen in de vroege jaren 60. De vondsten veranderden de manier waarop de prehistorie werd beschreven. De werkzaamheden werden decennialang stilgelegd. Een nieuw internationaal project hervatte de opgravingen in 1993 met veel zorgvuldigere methoden: het zeven van de grond, het analyseren van resten en het bemonsteren van de vloeren, vierkant voor vierkant. De site werd in 2012 toegevoegd aan de UNESCO Werelderfgoedlijst. Een gereconstrueerd huis vlakbij de ingang laat zien hoe een enkele kamer eruitzag.

Voordat je vertrekt, ga je even naar buiten en ga je op de heuvel staan, met je gezicht naar de vlakte. Je staat op de plek waar negenduizend jaar aan huizen zijn ingestort. Ergens onder je schoenen heeft iemand boven het graf van zijn of haar grootmoeder geslapen, elke ochtend een ladder beklommen en het dak opgestapt om aan het werk te gaan. De tarwevelden om je heen groeien nu op dezelfde grond die zij bewerkten. Voel de wind, kijk naar de vlakke horizon en neem dan het pad terug naar beneden.