Çatalhöyük

वारा सर्वात आधी तुमच्या अंगावर येतो. इथे त्याला थांबवायला काहीच नाही — चोहीकडे सपाट मैदान, लहान टेकड्या, सुके गवत आणि काही मिनिटांतच दातांत शिरणारी धूळ. शेतातील खुंटांवरून भारद्वाज पक्षी गात वर उडतात. तुमच्या पायांखालील जमीन फिकट, भेगाळलेली चिकणमाती आहे आणि तिचा कुरकुर आवाज येतो. उत्खनन केलेल्या भागांवर दोन मोठी निवारागृहे उभी आहेत आणि त्यांच्या आत प्रकाश मंद आणि राखाडी होतो. तापमान कमी होते. वाऱ्याचा आवाज छतावर गुणगुणल्यासारखा वाटू लागतो.

त्याच्या आतल्या कोणत्याही गोष्टीकडे पाहण्याआधी, खुद्द त्या टेकडीकडेच पाहा. ती मैदानापासून कदाचित वीस मीटर उंच आहे, मातीचा एक लांब, कमी उंचीचा फुगवटा. कोणीही ती मुद्दाम रचलेली नाही. ती जवळजवळ पूर्णपणे कोसळलेल्या घरांपासून बनलेली आहे. लोकांनी मातीच्या विटांनी घरे बांधली, एका घरात एक-दोन पिढ्या वास्तव्य केले, ते घर मातीने भरले आणि थेट त्यावरच नवीन घर बांधले. हजारो वर्षे असेच करत राहिल्यावर, ते शहर हळूहळू शेतांच्या वर उचलले जाते.

ही वस्ती सुमारे नऊ हजार वर्षांपूर्वी, नवाश्मयुगात — म्हणजेच उत्तर पाषाणयुगात — वसलेली होती, जेव्हा शेती नवीन होती. तो काळ महत्त्वाचा आहे. हे लोक जगातल्या सर्वात सुरुवातीच्या लोकांपैकी होते जे एका मोठ्या, कायमस्वरूपी वस्तीत राहत होते; ते पिके पिकवत आणि जनावरे पाळत असत, त्यांच्या मागे फिरत नसत. लोकसंख्येचे अंदाज वेगवेगळे आहेत आणि प्रामाणिक पुरातत्वशास्त्रज्ञांमध्येही यावर मतभेद आहेत, पण कदाचित एकाच वेळी हजारो लोक येथे राहत होते. त्या काळात एकाच ठिकाणी माणसांची ही संख्या विलक्षण होती.

आता त्या जागेबद्दलची सर्वात विचित्र गोष्ट. तिथे रस्ते नाहीत. उत्खनन केलेल्या भागाकडे पाहिल्यास तुम्हाला एकमेकांना खेटून असलेल्या खोल्या दिसतील, ज्यांच्या भिंती एकमेकांना लागून आहेत, त्यांच्यामध्ये कोणतीही फट नाही आणि जमिनीच्या पातळीवर दरवाजे नाहीत. घरात प्रवेश करण्यासाठी, तुम्ही छतावर चढून एका छिद्रातून शिडीने खाली उतरत असत. लोकांच्या चालण्यासाठी छप्पर हाच पृष्ठभाग होता. ते शहर म्हणजे एक सलग व्यासपीठच होते, जिथे तुमच्या पायाखालीच दरवाजे होते.

याचा परिणाम म्हणून दैनंदिन जीवन कसे दिसत असेल याचा विचार करा. कामे छतावरच होत असत — धान्य दळणे, अवजारे बनवणे, उघड्यावर स्वयंपाक करणे, अन्न सुकवणे. वस्तीमध्ये फिरताना दुसऱ्यांच्या घरांवरून चालावे लागत असे. शिडीसाठी असलेले छिद्र दरवाजा आणि चिमणी या दोन्हीचे काम करत असे, त्यामुळे घराच्या अगदी खाली चूल असे आणि आगीच्या वरच्या भिंती काजळीने माखलेल्या असत. उत्खनन करणाऱ्यांना चुलींजवळील प्लास्टर काळे पडलेले आणि नंतर त्यावर वारंवार पुन्हा प्लास्टर केलेले आढळले.

मृतदेह घरातच राहत असत. लोक जिथे झोपत असत त्या उंच चौथऱ्यांखाली पुरातत्वशास्त्रज्ञांना दफने आढळली — प्रौढ आणि लहान मुले, जमिनीखाली पुरलेली; कधीकधी एकाच खोलीखाली पिढ्यानपिढ्या अनेक व्यक्तींना पुरलेले असे. मृतदेह घट्ट दुमडून ठेवलेले असत. काहींना मणी, अवजारे किंवा रंगद्रव्यासोबत पुरले होते. जिवंत आणि मृत एकाच जमिनीवर राहत असत. हे आता अस्वस्थ करणारे वाटते. या लोकांसाठी हे सामान्य होते, आणि कदाचित प्रत्येक वेळी घरे अगदी त्याच जागेवर पुन्हा बांधली जाण्याचे हे एक कारण असावे.

मग येतात भिंती. खोल्या पांढऱ्या चुन्याच्या प्लास्टरने गुळगुळीत केल्या जात आणि ते नियमितपणे ताजे केले जात असे. काही प्लास्टरच्या पृष्ठभागांवर लाल, काळा आणि नारंगी रंगात रंगवलेल्या नक्षी आहेत — भौमितिक नमुने, हातांचे ठसे, मोठ्या प्राण्यांभोवती मानवी आकृत्यांच्या रांगा. प्लास्टर वारंवार पुन्हा लावले जात असल्यामुळे, ही चित्रे एकावर एक अशा थरांमध्ये बंद झाली. उत्खनन करणारे त्यांमधून पानांप्रमाणे काम करतात. वरवर कोरी दिसणारी खोली काही मिलिमीटर खोलवर रंगवलेला पृष्ठभाग सामावून घेऊ शकते.

प्राण्यांना वास्तुकलेत अक्षरशः गुंफले होते. गुरांची शिंगे बाकांवर बसवली होती आणि भिंतींना प्लास्टर केले होते, कधी रांगेत, तर कधी डोक्याच्या उंचीवर खोलीत बाहेर डोकावणारी. मातीच्या बनवलेल्या डोक्यांच्या आणि प्राण्यांच्या आकृत्याही भिंतींना जोडल्या होत्या. ह्या हुकवर टांगलेल्या ट्रॉफी नव्हत्या. त्या रचनेचाच एक भाग होत्या, जागेवर प्लास्टर केलेल्या. त्यांचा अर्थ काहीही असो, येथील लोकांना ते झोपत असलेल्या खोल्यांमध्ये मोठे शिंग असलेले प्राणी प्रत्यक्ष हवे होते.

एक रंगवलेले पॅनेल प्रसिद्ध झाले, आणि त्यामागील वाद जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे. त्यात एका आकाराच्या खाली आयतांची रचना आणि वर ठिपके व रेषा दाखवल्या आहेत. अनेक लोक त्याचा अर्थ शहराचा नकाशा आणि त्यामागे ज्वालामुखीचा उद्रेक असा लावतात — स्वच्छ दिवशी इथून दिसणारा दुहेरी शिखरांचा पर्वत. जर ते बरोबर असतील, तर तो ज्ञात असलेल्या सर्वात जुन्या नकाशांपैकी एक आणि ज्वालामुखीच्या उद्रेकाच्या सर्वात जुन्या चित्रांपैकी एक आहे. इतर तज्ञांच्या मते ते बिबट्याचे कातडे आणि एक सजावटीचा नमुना आहे. हा वाद अजूनही अनिर्णित आहे.

इथे काहीतरी कमी आहे, आणि त्याची अनुपस्थिती हेच खरे आश्चर्य आहे. इथे कोणताही राजवाडा नाही. इथे कोणतेही स्पष्ट मंदिर नाही, कोणताही मध्यवर्ती चौक नाही, कोणतीही भव्य इमारत नाही, किंवा शासकाचे कोणतेही स्पष्ट निवासस्थान नाही. घरे आकाराने आणि उपकरणांनी साधारणपणे सारखीच आहेत. काहींमध्ये अधिक दफनभूमी किंवा अधिक सजावट होती, परंतु बाकीच्यांवर एकाच कुटुंबाचे नियंत्रण होते असे काहीही सूचित होत नाही. हजारो लोकांची वस्ती दृश्यमान राजे, पुजारी किंवा प्रशासनाशिवाय चालत असल्याचे दिसते. यामुळे प्राचीन शहरे कशी चालत असावीत याबद्दलच्या बहुतेक गृहितकांना आव्हान मिळते.

या स्थळाची ओळख उशिरा पटली. एका ब्रिटिश पुरातत्वशास्त्रज्ञाने १९५८ मध्ये या टेकडीची ओळख पटवली आणि १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीला तिचे उत्खनन केले, आणि त्यातून मिळालेल्या अवशेषांनी प्रागैतिहासिक इतिहास लिहिण्याची पद्धतच बदलून टाकली. अनेक दशके काम थांबले. १९९३ मध्ये एका नवीन आंतरराष्ट्रीय प्रकल्पाने अधिक काळजीपूर्वक पद्धतींनी पुन्हा उत्खनन सुरू केले — माती चाळणे, अवशेषांचे विश्लेषण करणे, आणि प्रत्येक चौरसातील जमिनीचे नमुने घेणे. २०१२ मध्ये या स्थळाचा युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश करण्यात आला. प्रवेशद्वाराजवळील एका पुनर्रचित घरावरून एक खोली कशी दिसायची हे दिसून येते.

बाहेर पडण्यापूर्वी, आश्रयस्थानाच्या बाहेर जाऊन मैदानाकडे तोंड करून टेकडीच्या माथ्यावर उभे राहा. तुम्ही नऊ हजार वर्षांपूर्वीच्या कोसळलेल्या घरांवर उभे आहात. तुमच्या बुटांखाली कुठेतरी, कोणीतरी आपल्या आजीच्या कबरीवर झोपत असे, रोज सकाळी शिडी चढून कामाला सुरुवात करण्यासाठी छतावर पाऊल ठेवत असे. तुमच्या सभोवतालची गव्हाची शेतं आता त्याच मातीत उगवली आहेत, जिथे त्यांनी शेती केली होती. वाऱ्याची झुळूक अनुभवा, सपाट क्षितिजाकडे पाहा, आणि मग खाली परत जाणाऱ्या वाटेने परत या.