मेवलाना संग्रहालय

प्रवेशद्वारावर तुम्हाला तुमच्या बुटांसाठी पातळ आवरणे दिली जातील. ती पायात घाला आणि आत पाऊल टाका. तुमच्या पायाखालची जमीन दगडावरून बदलून गालिचा बनते आणि अंगणातील आवाज एका क्षणात नाहीसा होतो. हवेत गुलाबपाणी आणि जुन्या लोकरीचा मंद सुगंध दरवळत असतो. लोक इथे खांद्याला खांदा लावून सावकाश चालत असतात, अनेकांनी प्रार्थनेसाठी आपले तळहात उघडे ठेवलेले असतात. काही जण पर्यटक असतात. बरेच जण नसतात. आणखी आत जाण्यापूर्वी काही क्षण स्थिर उभे राहा.

बाहेर, छताच्या रेषेच्या वर, गडद फिरोजी रंगाचा एक नक्षीदार घुमट उभा आहे. स्थानिक लोक त्याला 'हिरवा घुमट' म्हणतात. त्याच्या कौलांवर दूरवरूनही प्रकाश पडतो आणि कोन्यामधील लोक दिशा सांगताना याच आकाराचा वापर करतात. त्याच्या खाली तेराव्या शतकातील एका विद्वान आणि कवीची कबर आहे, ज्याचे तुर्की भाषेतील नाव मेवलाना आहे, ज्याचा अर्थ 'आमचे स्वामी' असा होतो. जगात इतरत्र त्यांना सामान्यतः रुमी म्हटले जाते आणि आज अनुवादित स्वरूपात सर्वाधिक वाचल्या जाणाऱ्या कवींमध्ये त्यांचा समावेश होतो.

त्यांचे पूर्ण नाव जलाल अद-दिन होते. त्यांचे कुटुंब पूर्व पर्शियन जगातून आले आणि पश्चिमेकडे स्थलांतरित झाले. अखेरीस, जेव्हा सेल्जुक सुलतान या शहरावरून राज्य करत होते, तेव्हा ते येथे स्थायिक झाले. त्यावेळी कोन्या ही अनातोलियाच्या मोठ्या भागावर नियंत्रण ठेवणाऱ्या सुलतानशाहीची राजधानी होती. त्यांचे वडील एक प्रतिष्ठित धर्मोपदेशक होते आणि सुलतानाने कुटुंबाला याच ठिकाणी एक गुलाबाची बाग दिली. वडिलांना त्याच बागेत दफन करण्यात आले. १२७३ मध्ये त्यांच्या मृत्यूनंतर मुलाला त्यांच्या शेजारी दफन करण्यात आले. तुमच्या सभोवतालची प्रत्येक गोष्ट त्या दोन कबरींपासूनच विस्तारली आहे.

आपल्या प्रौढ आयुष्याचा बराचसा काळ रुमी धार्मिक कायद्याचे एक पारंपरिक शिक्षक होते. विद्यार्थी त्यांचे व्याख्यान ऐकण्यासाठी येत असत. मग, वयाच्या तिशीच्या उत्तरार्धात, तब्रीझचा शम्स नावाचा एक भटक्या दरवेशी कोन्यामध्ये आला. त्या दोघांनी अनेक महिने एकमेकांशी जवळून संवाद साधला. रुमीच्या विद्यार्थ्यांना हे खटकले. शम्स निघून गेला, परत आला आणि नंतर अशा परिस्थितीत कायमचा नाहीसा झाला, ज्याचा उलगडा कोणीही कधीही केलेला नाही. जे निश्चित आहे ते हे की, त्या मैत्रीतून रुमी कविता लिहू लागले आणि त्यांनी ते थांबवले नाही.

याचा परिणाम म्हणजे मसनवी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या यमकबद्ध श्लोकांचे सहा खंड, तसेच हजारो लहान कविता. त्यांनी पर्शियन भाषेत रचना केली, जी त्या काळातील त्या प्रदेशाची साहित्यिक भाषा होती. त्यातील बराचसा भाग ते चालता-चालता मोठ्याने सांगत असत आणि लेखक तो लिहून घेत असत. काही सर्वात जुनी टिकून असलेली हस्तलिखिते या खोल्यांमध्ये काचेच्या पेट्यांमध्ये ठेवलेली आहेत. हस्ताक्षर लहान आणि सुबक आहे. समासांकडे पाहा — ती सजावट वेगवेगळ्या हातांनी केली गेली होती, कधीकधी शब्द लिहून झाल्यानंतर खूप उशिरा.

त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या अनुयायांनी स्वतःला मेवलेवी पंथात संघटित केले, जो अनेक सुफी पंथांपैकी एक आहे. सुफी म्हणजे इस्लाममधील एक गूढ परंपरा, जी केवळ कायद्यापेक्षा दैवी शक्तीच्या थेट अनुभवाला अधिक महत्त्व देते. मेवलेवी पंथ त्यांच्या 'सेमा' नावाच्या फिरवण्याच्या विधीमुळे परदेशात प्रसिद्ध झाला. फिरवणारा उजवा तळहात वर आणि डावा तळहात खाली धरतो. यामागील कल्पना सोपी आहे. जे काही वरून प्राप्त होते ते पृथ्वीवर खाली पाठवले जाते आणि शरीर केवळ एक माध्यम म्हणून काम करते.

या विधीमध्ये घातली जाणारी उंटाच्या केसांची उंच टोपी ही समाधीचे प्रतीक आहे. पांढरा स्कर्ट कफनचे प्रतीक आहे. सुरुवातीला टाकलेला काळा झगा मागे राहिलेल्या कबरीचे प्रतीक आहे. एकदा हे कळल्यावर, हा विधी एका सादरीकरणापेक्षा मरणाची रंगीत तालीमच जास्त वाटू लागतो. प्रजासत्ताकाच्या सुरुवातीच्या काळात, १९२५ मध्ये तुर्की दरवेशी मठ कायद्याने बंद करण्यात आले. हा मठ पुढच्याच वर्षी एक संग्रहालय म्हणून पुन्हा उघडण्यात आला, आणि त्यामुळेच या इमारती टिकून राहिल्या.

कबरेच्या दालनात प्रवेश करा. घुमटाखाली दगडी स्मृतिस्तंभांच्या रांगा आहेत, ज्यांतील प्रत्येक स्मृतिस्तंभ भरतकाम केलेल्या जाड कापडाने झाकलेला आहे. त्यांपैकी अनेकांवर कोरीव फेटे ठेवलेले आहेत. फेट्याचा आकार आणि रूप त्याखाली असलेल्या व्यक्तीचा दर्जा दर्शवत असे. रुमींची स्वतःची विश्रामभूमी बारीक जाळीकाम केलेल्या चांदीच्या पडद्यामागे आहे. परंपरेनुसार, त्यांच्या वडिलांची शवपेटी आडवी ठेवण्याऐवजी उभी ठेवण्यात आली होती. याला एक नोंदवलेले सत्य मानण्याऐवजी एक परंपराच माना.

कबरीशेजारील मोठा हॉल नंतर, ओटोमन राजवटीत, 'सेमा'साठी जागा म्हणून बांधण्यात आला. त्याला लागून एक छोटी मशीद आहे. या खोल्यांमधील संग्रहात प्रार्थना चटया, सुशोभित हस्तलिखिते, संगीत वाद्ये आणि उत्तम धातूच्या पात्रांमध्ये ठेवलेले अवशेष यांचा समावेश आहे. बांबूची बासरी, 'नेय' शोधा. ती बांबूच्या एकाच लांब काठीपासून कोरलेली आहे. रुमीच्या दीर्घ कवितेच्या सुरुवातीच्या ओळींमध्ये, ज्या बांबूच्या शय्येवरून तिला आणले होते, तिच्यासाठी आक्रोश करणाऱ्या अशाच एका बांबूच्या काठीचे वर्णन आहे.

आंगणाच्या भोवती लहान घुमटाकार खोल्यांची एक रांग आहे. ह्या त्या खोल्या होत्या जिथे दरवेशी राहत असत. आता त्यापैकी काहींमध्ये दैनंदिन दिनचर्या दर्शविणाऱ्या मूर्ती आहेत — हस्तलिखितांची नक्कल करणे, प्रार्थना करणे, जेवण बनवणे. या पंथाचे नवीन सदस्य संगीत किंवा बासरी वाजवण्यापासून सुरुवात करत नसत. ते स्वयंपाकघरातून सुरुवात करत आणि प्रशिक्षणाचा कालावधी १००० दिवस चालायचा. त्यातील बराचसा वेळ सामान्य घरगुती कामांमध्ये जायचा. त्यानंतरच विधीचे शिक्षण सुरू व्हायचे. संयमाला पहिले कौशल्य मानले जात असे, शेवटचे नाही.

१७ डिसेंबर १२७३ रोजी रुमी यांचे निधन झाले. त्यांच्या अनुयायांनी त्या रात्रीला 'शेब-इ-अरुस' म्हणजेच विवाहाची रात्र म्हटले, कारण त्यांनी त्यांच्या मृत्यूला एक वियोग न मानता एक पुनर्मिलन मानले. ही तारीख साजरी करण्यासाठी कोन्यामध्ये आजही दरवर्षी डिसेंबर महिन्यात समारंभ आयोजित केले जातात. जर तुम्ही त्या आठवड्यात आलात, तर शहर पूर्णपणे भरून जाते, हॉटेल्स पूर्णपणे आरक्षित होतात आणि या दाराबाहेरची रांग रस्त्यापर्यंत लांबलेली असते. वर्षाच्या इतर वेळी येथील सकाळ आश्चर्यकारकपणे शांत असते.

तुमचे काम झाल्यावर पुन्हा अंगणात या. तिथे वाहत्या पाण्याचा एक झरा आहे आणि फरशीवर सहसा कबुतरांचा थवा असतो. पुन्हा एकदा घुमटाकडे पाहा, मग तुमच्या सभोवतालच्या लोकांकडे पाहा — काही जण छायाचित्रण करत आहेत, काही जण प्रार्थना करत आहेत, तर काही जण फक्त त्या लहान भिंतीवर बसले आहेत. हे मिश्रण येथे खूप काळापासून टिकून आहे. रस्त्यावरील गोंगाट पुन्हा सुरू होण्यापूर्वी त्या दगडावर एक क्षण थांबा.