Mevlana Museum

Bij de ingang krijgt u dunne overtrekken voor uw schoenen. Trek ze aan en loop naar binnen. De vloer onder u verandert van steen in tapijt en het geluid van de binnenplaats verdwijnt meteen. De lucht is doordrenkt met een vage geur van rozenwater en oude wol. Mensen bewegen zich hier langzaam voort, schouder aan schouder, velen met hun handen open in gebed. Sommigen zijn bezoekers. Velen niet. Blijf een paar seconden stilstaan voordat u verder loopt.

Buiten, boven de daklijn, rijst een gegroefde koepel op in diep turkoois. De lokale bevolking noemt het de Groene Koepel. De tegels vangen het licht van ver weg en het is de vorm die men in Konya gebruikt om de weg te wijzen. Onder de koepel ligt het graf van een dertiende-eeuwse geleerde en dichter wiens naam in het Turks Mevlana is, wat 'onze meester' betekent. Elders in de wereld wordt hij meestal Rumi genoemd en hij is een van de meest gelezen dichters in vertaling van vandaag.

Zijn volledige naam was Jalal ad-Din. Zijn familie kwam uit de oostelijke Perzische wereld en trok westwaarts, om zich uiteindelijk hier te vestigen toen de Seltsjoekse sultans vanuit deze stad regeerden. Konya was destijds de hoofdstad van een sultanaat dat een groot deel van Anatolië beheerste. Zijn vader was een gerespecteerd prediker en de sultan schonk de familie een rozentuin op deze plek. Zijn vader werd in die tuin begraven. Zijn zoon werd na zijn dood in 1273 naast hem begraven. Alles om je heen groeide vanuit die twee graven.

Het grootste deel van zijn volwassen leven was Rumi een traditionele leraar in de godsdienstleer. Studenten kwamen naar zijn colleges luisteren. Toen hij eind dertig was, arriveerde een rondtrekkende derwisj genaamd Shams van Tabriz in Konya. De twee mannen brachten maanden door in een intiem gesprek. Rumi's studenten namen hem dat kwalijk. Shams vertrok, keerde terug en verdween vervolgens voorgoed onder omstandigheden die nooit zijn opgehelderd. Wat wel zeker is, is dat Rumi uit die vriendschap poëzie begon te schrijven, en daar is hij nooit mee gestopt.

Het resultaat beslaat zes delen met rijmende coupletten, bekend als de Masnavi, plus duizenden kortere gedichten. Hij componeerde in het Perzisch, de literaire taal van de regio in die tijd. Veel ervan dicteerde hij hardop tijdens het wandelen, waarna schrijvers het opschreven. Enkele van de oudste bewaard gebleven manuscripten bevinden zich in vitrines in deze kamers. Het handschrift is klein en gelijkmatig. Kijk naar de marges – de versieringen werden door verschillende handen toegevoegd, soms lang nadat de woorden waren opgeschreven.

Na zijn dood organiseerden zijn volgelingen zich in de Mevlevi-orde, een van de vele soefi-broederschappen. Soefi betekent de mystieke traditie binnen de islam, die de directe ervaring van het goddelijke boven loutere wetgeving stelt. De Mevlevi werden in het buitenland bekend om hun wendceremonie, de sema. De wender houdt de rechterhandpalm omhoog en de linkerhandpalm omlaag. Het idee is eenvoudig. Wat van bovenaf wordt ontvangen, wordt doorgegeven aan de aarde, en het lichaam dient slechts als kanaal.

De hoge kameelharen hoed die tijdens de ceremonie wordt gedragen, staat voor een grafsteen. De witte rok staat voor een lijkwade. De zwarte mantel die aan het begin wordt neergelegd, staat voor het graf dat achtergelaten wordt. Als je dit eenmaal weet, voelt de ceremonie minder aan als een voorstelling en meer als een repetitie voor het sterven. Turkse derwisjloges werden in 1925, in de beginjaren van de Republiek, bij wet gesloten. Deze loge heropende het jaar daarop als museum, waardoor de gebouwen bewaard zijn gebleven.

Loop door naar de grafkamer. Onder de koepel staan rijen stenen cenotafen, elk bedekt met zwaar geborduurd doek. Op veel ervan liggen gebeeldhouwde tulbanden. De grootte en vorm van de tulband gaven de rang aan van de man die eronder begraven lag. Rumi's eigen rustplaats bevindt zich achter een zilveren scherm met fijn bewerkt traliewerk. Volgens de overlevering stond de kist van zijn vader rechtop in plaats van plat. Beschouw dit als overlevering en niet als een gedocumenteerd feit.

De grotere zaal naast het graf werd later, onder Ottomaanse heerschappij, gebouwd als ruimte voor de sema. Een kleine moskee grenst eraan. De collectie in deze kamers omvat gebedskleden, verluchte manuscripten, muziekinstrumenten en relikwieën bewaard in fraaie metalen kistjes. Zoek naar de rietfluit, de ney. Deze is gemaakt van één stuk riet. De openingsregels van Rumi's lange gedicht beschrijven zo'n riet dat huilt om het rietveld waaruit het is gehaald.

Rond de binnenplaats loopt een rij kleine koepelvormige kamers. Dit waren de cellen waar de derwisjen woonden. In verschillende kamers staan nu figuren die hun dagelijkse routine uitbeelden: manuscripten kopiëren, bidden, eten bereiden. Nieuwe leden van de orde begonnen niet met muziek of dansen. Ze begonnen in de keuken en de trainingsperiode duurde 1001 dagen. Een groot deel daarvan bestond uit alledaagse klusjes. Pas daarna begon de instructie in de ceremonie. Geduld werd beschouwd als de eerste vaardigheid, niet de laatste.

Rumi stierf op 17 december 1273. Zijn volgelingen noemden die nacht Şeb-i Arus, de huwelijksnacht, omdat ze zijn dood zagen als een hereniging in plaats van een verlies. Er worden nog steeds elk jaar in december ceremonies gehouden in Konya om deze datum te herdenken. Als je in die week komt, is de stad vol, zitten de hotels volgeboekt en staat er een lange rij voor deze deur. In andere periodes van het jaar zijn de ochtenden hier verrassend rustig.

Loop na je bezoek terug naar de binnenplaats. Daar staat een fontein met stromend water en meestal zit er een groep duiven op de bestrating. Kijk nog eens omhoog naar de koepel en dan naar de mensen om je heen – sommigen fotograferen, sommigen bidden, sommigen zitten gewoon op het lage muurtje. Die mix bestaat hier al heel lang. Neem even de tijd om op de stenen te zitten voordat het straatgeluid weer begint.