Halfeti

De motor van de boot slaat af en het geluid stopt abrupt. Nu hoor je alleen nog het water tegen de romp klotsen en weerkaatsen tegen een rotswand. De kliffen aan beide kanten zijn van licht kalksteen, met grijze en gouden strepen, en ze weerkaatsen het geluid terug. Het water is groen en spiegelglad. Het ruikt naar waterplanten en warme steen. Ergens boven je vliegen zwaluwen door de kloof. Dan wijst iemand vooruit en iedereen op de boot wordt stil.

Een minaret staat in het water. Niet ernaast – erin. De stenen schacht rijst recht omhoog uit het groene oppervlak, zonder gebouw eraan vast, zonder binnenplaats, zonder straat. Het balkon is intact. Onder de waterlijn staat de moskee waartoe hij behoorde er nog steeds, samen met de huizen eromheen. Dit is het duidelijkste beeld van wat er in Halfeti is gebeurd, en als je het eenmaal hebt gezien, begint de rest van het landschap logisch te worden.

De Eufraat stroomt door deze vallei en in de jaren negentig werd er stroomafwaarts bij Birecik een dam gebouwd. Toen het stuwmeer in 1999 volliep, steeg het water erachter en overspoelde de lager gelegen delen van Halfeti en verschillende omliggende dorpen. Huizen, tuinen, moskeeën, begraafplaatsen en terrasvormige velden verdwenen onder water. Families werden gecompenseerd en de meesten verhuisden naar een nieuwe nederzetting die voor hen op hoger gelegen grond was gebouwd. Sommigen bleven in de bovenste straten wonen, boven de nieuwe waterlijn.

Bedenk eens wat dat in de praktijk betekende. Mensen pakten in wat ze konden dragen uit de huizen die hun grootouders hadden gebouwd. Sommigen verplaatsten graven. Buren die in dezelfde straat hadden gewoond, kregen aparte percelen toegewezen in een nieuwe stad met rechte wegen en zonder rivier. Anderen klommen simpelweg de heuvel op en herbouwden vijftig meter hoger. Vraag het aan iedereen hier ouder dan vijftig en ze kunnen je precies vertellen waar het water zich boven hun oude voordeur bevindt.

De boten varen stroomopwaarts naar Savaşan, nog een dorp dat onder water is verdwenen. Je vaart langs een helling waar een oude begraafplaats afloopt naar het water en daar ophoudt. Daken en muurfragmenten steken boven het water uit bij laag water. Een tweede minaret staat daar in de ondiepte. De bootlieden minderen vaart, mensen maken foto's en er wordt weinig gepraat. Het water is zo helder dat je soms het metselwerk eronder kunt zien.

Verderop versmalt de kloof en verschijnt er een fort op een rotsachtige uitloper waar een zijstroom in de Eufraat uitmondt. Dit is Rumkale. De muren lopen langs de klifrand en er zijn waterreservoirs, een in de rots uitgehouwen trap en de ruïne van een kerk. Van het midden van de twaalfde eeuw tot het einde van de dertiende eeuw was dit fort de zetel van het hoofd van de Armeense kerk, juist omdat het zo moeilijk bereikbaar was. Met het huidige waterpeil lijkt het bijna gemakkelijk te bereiken.

Halfeti staat ook bekend om een roos. De kwekers hier telen een zeer donkerrode roos, zo diep van kleur dat hij in fel licht zwart lijkt, en hij wordt lokaal verkocht als de zwarte roos. De kwekers zeggen dat de lokale grond en het water de kleur veroorzaken en dat de roos pas echt goed tot zijn recht komt in de lente. De planten worden in kleine aantallen in tuinen geteeld in plaats van op grote velden. Je ziet de bloem overal in de stad: op theeglazen, zeep, jametiketten en winkelborden.

Kijk naar de hellingen boven het water en je ziet terrassen, sommige verlaten, andere nog steeds bewerkt. Pistachebomen groeien goed op deze droge kalksteen, net als olijven en druiven. Verse pistachenoten laten een roestbruine kleur achter op je vingers. De boeren hier verloren het beste vlakke land, dat laag bij de rivier lag, en behielden de hardere grond hogerop. Daarom klampt de landbouw die je nu ziet zich vast aan de hellingen.

Wandel in de stad zelf door de straatjes net boven de waterlijn. De oude huizen zijn gebouwd van gehouwen kalksteen met platte daken en kleine ramen, en sommige hebben gebeeldhouwde deurkozijnen. Verschillende zijn omgebouwd tot pensions en cafés met terrassen die direct boven het stuwmeer hangen. Katten slapen op de muren. In de zomer stroomt de stad vol met toeristen, vooral uit andere delen van Turkije, en in de winter is het er bijna leeg en kleurt het water grijs.

Het is de moeite waard om te onthouden om welke rivier het hier gaat. De Eufraat ontspringt in de bergen van Oost-Turkije en stroomt zuidwaarts door Syrië en Irak naar de Perzische Golf. De vlaktes die door de rivier worden bevloeid, vormden de basis voor enkele van de vroegste steden ter wereld. Nu liggen er langs de bovenloop een reeks dammen die elektriciteit opwekken en land irrigeren dat vroeger droog was. Halfeti is een klein, zichtbaar gevolg van dat systeem, en de stad heeft van die kosten haar belangrijkste attractie gemaakt.

Ga aan het einde van de middag nog eens aan boord van de boot als dat kan. De kliffen kleuren warm oranje, het water wordt kalmer en het geluid van de motor weerkaatst tussen de rotswanden. Vissen springen boven water in de ondiepe gedeelten. Kijk naar de lijn waar de bleke rots het groene water raakt en volg die lijn met je ogen – die lijn bestond niet vóór 1999. Alles daaronder was ooit bewoond.

Voordat je vertrekt, zoek een plekje op de kade en ga zitten met je voeten dicht bij de rand. Het water is kalm en een beetje troebel en stroomt heel langzaam. Achter je gaat de stad door met haar gewone dag: theeglazen, een motorfiets, iemand die een naam roept. Onder je ligt een dorp stil. Beide beweringen zijn hier tegelijkertijd van toepassing, en u bevindt zich precies op de grens daartussen.