Halfeti

Silnik łodzi gaśnie, a hałas ustaje natychmiast. Teraz słychać tylko wodę uderzającą o kadłub i odbijającą się echem od skalnej ściany. Klify po obu stronach są blade, wapienne, z szarymi i złotymi pasmami, i odbijają ten dźwięk z powrotem w twoją stronę. Woda jest zielona i bardzo spokojna. Pachnie rzecznymi wodorostami i ciepłym kamieniem. Gdzieś w górze jaskółki przecinają wąwóz. Nagle ktoś wskazuje przed siebie i wszyscy na łodzi milkną.

Minaret stoi w wodzie. Nie obok niego – w niej. Kamienny wał wznosi się prosto z zielonej powierzchni, bez żadnego budynku, dziedzińca, ulicy. Jego balkon jest nienaruszony. Poniżej linii wody meczet, do którego należał, wciąż tam jest, wraz z otaczającymi go domami. To najwyraźniejszy obraz tego, co wydarzyło się w Halfeti, a kiedy już to zobaczysz, reszta krajobrazu zaczyna nabierać sensu.

Przez tę dolinę przepływa Eufrat, a w latach 90. XX wieku zbudowano tamę w Birecik. Kiedy zbiornik napełnił się w 1999 roku, woda podniosła się za nim i zalała dolne części Halfeti i kilka sąsiednich wiosek. Domy, ogrody, meczety, cmentarze i tarasowe pola popadły w ruinę. Rodziny otrzymały odszkodowania, a większość przeniosła się do nowej osady zbudowanej dla nich na wyższym terenie. Niektórzy pozostali przy górnych ulicach, powyżej nowej linii wody.

Pomyślcie, co to oznaczało w praktyce. Ludzie spakowali wszystko, co mogli unieść z domów wybudowanych przez dziadków. Niektórzy przenieśli groby. Sąsiedzi, którzy mieszkali przy tej samej drodze, otrzymali oddzielne działki w nowym mieście z prostymi drogami i bez rzeki. Inni po prostu wspięli się na wzgórze i odbudowali dom o pięćdziesiąt metrów wyżej. Zapytajcie każdego, kto ma ponad pięćdziesiąt lat, a powie wam dokładnie, która część wody znajduje się nad ich starymi drzwiami wejściowymi.

Łodzie płyną w górę rzeki do Savaşan, kolejnej wioski, która zatonęła. Przepływa się blisko zbocza, gdzie stary cmentarz opada do wody i się zatrzymuje. Dachy i fragmenty murów wystają z powierzchni wody w niskim stanie wody. Drugi minaret stoi tam na płyciźnie. Przewoźnicy zwalniają, ludzie robią zdjęcia i nikt niewiele mówi. Woda jest na tyle czysta, że czasami można dostrzec ciągnące się w dole kamienne mury.

Wyżej wąwóz zwęża się, a na skalnym cyplu, gdzie boczny strumień spotyka się z Eufratem, pojawia się forteca. To Rumkale. Jej mury biegną wzdłuż krawędzi klifu, a znajdują się tam cysterny, wykute w skale schody i szkielet kościoła. Od połowy XII do końca XIII wieku forteca ta była siedzibą głowy Kościoła ormiańskiego, wybraną właśnie ze względu na trudność dostępu. Dzisiejszy poziom wody sprawia, że wygląda niemal bezproblemowo.

Halfeti słynie również z róży. Hodowcy uprawiają tu bardzo ciemnoczerwoną różę, tak intensywną, że w silnym świetle wydaje się czarna, i jest sprzedawana lokalnie jako czarna róża. Hodowcy twierdzą, że lokalna gleba i woda nadają jej kolor i że pojawia się ona w pełni dopiero wiosną. Rośliny uprawia się w niewielkich ilościach w ogrodach, a nie na dużych polach. Kwiat można zobaczyć na szklankach do herbaty, mydłach, etykietach dżemów i szyldach sklepowych w całym mieście.

Spójrz na zbocza nad wodą, a zobaczysz tarasy, niektóre opuszczone, inne wciąż użytkowane. Pistacje dobrze rosną na tym suchym wapieniu, podobnie jak oliwki i winogrona. Łupiny pistacji barwią palce na rdzawy kolor, jeśli dotkniesz ich świeżo. Tutejsi rolnicy stracili najlepsze, płaskie tereny, które były niskie i blisko rzeki, i pozostawili twardszy grunt wyżej. Dlatego rolnictwo, które teraz widzisz, przylega do zboczy.

W samym mieście przejdź się uliczkami tuż nad linią wody. Stare domy zbudowane są z ciętego wapienia z płaskimi dachami i małymi oknami, a niektóre mają rzeźbione framugi drzwi. Wiele z nich zostało przekształconych w pensjonaty i kawiarnie z tarasami wiszącymi bezpośrednio nad zbiornikiem wodnym. Koty śpią na ścianach. Latem miasto zapełnia się turystami, głównie z innych części Turcji, a zimą jest prawie puste, a woda robi się szara.

Warto pamiętać, która to rzeka. Eufrat bierze swój początek w górach wschodniej Turcji i płynie na południe przez Syrię i Irak do Zatoki Meksykańskiej. Nawadniane przez niego równiny były domem dla jednych z najstarszych miast na świecie. Obecnie wzdłuż jego górnego biegu rozciąga się szereg tam, wytwarzających energię i nawadniających niegdyś suche tereny. Halfeti to jeden z niewielkich, widocznych kosztów tego systemu, a miasto uczyniło z niego swoją główną atrakcję.

Jeśli to możliwe, wróć na łódź późnym popołudniem. Klify nabierają ciepłego, pomarańczowego koloru, woda się spłaszcza, a hałas silnika odbija się od ścian skalnych. Ryby wyłaniają się z wody w pobliżu płycizn. Spójrz na linię, gdzie jasna skała spotyka się z zieloną wodą i podążaj za nią wzrokiem – ta linia nie istniała przed 1999 rokiem. Wszystko poniżej było zamieszkane przez ludzi.

Zanim wypłyniesz, znajdź miejsce na nabrzeżu i usiądź ze stopami blisko krawędzi. Woda jest spokojna, lekko mętna i płynie bardzo wolno. Za tobą miasteczko toczy swój zwyczajny dzień: szklanki do herbaty, motocykl, ktoś woła imię. Pod tobą wioska stoi w miejscu. Oba te zjawiska są tu jednocześnie prawdziwe, a ty siedzisz dokładnie na granicy między nimi.