Μονή Σουμελά

Ο ήχος φτάνει σε σένα πριν από το κτίριο. Νερό — το ποτάμι από κάτω, που ρέει γρήγορα πάνω από πέτρες, και κάπου πιο κοντά, νερό που στάζει κάτω από την επιφάνεια του βράχου. Ο αέρας σε αυτή την κοιλάδα είναι υγρός και δροσερός, και μυρίζει βρεγμένα φύλλα και πεύκα. Σύννεφα κάθονται στα δέντρα στην απέναντι πλαγιά. Μετά κοιτάς ψηλά, και εκεί είναι: μια σειρά από χλωμά κτίρια πιεσμένα σε έναν κάθετο βράχο, αρκετές εκατοντάδες μέτρα πάνω από το έδαφος της κοιλάδας, με δάσος από κάτω και γυμνό βράχο από πάνω.

Τίποτα στη θέση δεν είναι τυχαίο. Το μοναστήρι είναι χτισμένο σε μια φυσική σπηλιά και στο περβάζι μπροστά του, ψηλά στον γκρεμό. Για να φτάσεις εκεί απαιτούσε ανάβαση, τότε και τώρα. Αυτό ήταν το νόημα. Οι μοναστικές κοινότητες σε αυτή την παράδοση αναζητούσαν μέρη που ήταν δυσπρόσιτα, ήσυχα και αμυντικά. Το σπήλαιο παρείχε καταφύγιο και πηγή νερού. Ο γκρεμός παρείχε όλα τα άλλα — απομόνωση, θέα από μακριά στην προσέγγιση και προστασία από ψηλά.

Η ιστορία της ίδρυσης είναι μια παράδοση και όχι ένα τεκμηριωμένο γεγονός, και αξίζει να την αφηγηθεί κανείς ως τέτοια. Αναφέρει ότι δύο μοναχοί από την Αθήνα, ο Βαρνάβας και ο Σωφρόνιος, οδηγήθηκαν σε αυτόν τον γκρεμό από μια εικόνα της Παναγίας, που λέγεται ότι ζωγραφίστηκε από τον απόστολο Λουκά. Βρήκαν την εικόνα στο σπήλαιο και ίδρυσαν το μοναστήρι γύρω από αυτό. Η παράδοση τοποθετεί αυτό στα τέλη του τέταρτου αιώνα. Οι ιστορικοί θεωρούν τους πρώτους αιώνες εδώ αβέβαιους.

Ό,τι καταγράφεται ξεκινά πολύ αργότερα. Από τον δέκατο τρίτο αιώνα, αυτή η περιοχή σχημάτισε την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, ένα ελληνόφωνο κράτος στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας που επιβίωσε από την ίδια την Κωνσταντινούπολη ως ανεξάρτητη δύναμη. Οι αυτοκράτορες της έδωσαν στο μοναστήρι γη, χρήματα και νομικά προνόμια. Ένας από αυτούς, ο Αλέξιος ο Γ΄, συνδέεται στενά με την επέκτασή του. Η Σουμελά έγινε πλούσια και κατείχε δικαιώματα σε χωριά και γεωργικές εκτάσεις στις κοιλάδες γύρω από αυτό.

Το επόμενο μέρος εκπλήσσει τους ανθρώπους. Μετά την οθωμανική κατάκτηση, το μοναστήρι δεν έκλεισε. Οι σουλτάνοι εξέδωσαν διατάγματα που επιβεβαίωναν τα δικαιώματα και την περιουσία του, και αυτά τα έγγραφα φυλάσσονταν και ανανεώνονταν για γενιές. Η κοινότητα συνέχισε και τα κτίρια μεγάλωσαν. Μεγάλο μέρος του συγκροτήματος καταλυμάτων που βλέπετε να προσκολλάται στον γκρεμό — η ψηλή πρόσοψη με σειρές παραθύρων — ανήκει σε σχετικά ύστερες περιόδους, όχι στους πρώτους αιώνες του χώρου.

Η καρδιά του συγκροτήματος είναι η πέτρινη εκκλησία, που σχηματίστηκε από την αρχική σπηλιά. Οι τοίχοι της φέρουν τοιχογραφίες, όπως και η εξωτερική όψη του κτιρίου, κάτι που είναι ασυνήθιστο. Οι ζωγραφιές συνεχίζονται σε επιφάνειες πλήρως εκτεθειμένες στον αέρα. Σκηνές από τη ζωή του Χριστού και της Παναγίας τις καλύπτουν. Τα χρώματα παραμένουν έντονα εκεί που επιβιώνουν: βαθύ μπλε φόντο, κόκκινα ράσα, χρυσά περιγράμματα. Στρώματα από διαφορετικές περιόδους βρίσκονται ακριβώς το ένα πάνω στο άλλο.

Μεγάλο μέρος της ζωγραφικής είναι κατεστραμμένο, και όχι μόνο από τις καιρικές συνθήκες. Αφού τα κτίρια άδειασαν, οι επισκέπτες γρατσούνισαν ονόματα και ημερομηνίες στις επιφάνειες, και κυνηγοί θησαυρών έκοψαν τοίχους και δάπεδα. Θα δείτε σκαλίσματα μέσα από πρόσωπα και μέσα από ράσα. Οι ομάδες συντήρησης έχουν σταθεροποιήσει ό,τι έχει απομείνει αντί να το ξαναβάψουν. Η επαναβαφή θα έσβηνε τα στοιχεία για το τι ήταν αρχικά εκεί. Έτσι, οι απώλειες παραμένουν ορατές, κάτι που είναι ειλικρινές, και άβολο να το βλέπεις.

Οι μοναχοί έφυγαν το 1923. Εκείνη τη χρονιά, η Ελλάδα και η Τουρκία συμφώνησαν σε μια υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών, και οι ελληνορθόδοξες κοινότητες αυτής της ακτής συμμετείχαν σε αυτήν. Οικογένειες που ζούσαν εδώ για πολλές γενιές μετακόμισαν στην Ελλάδα. Το μοναστήρι άδειασε. Σύμφωνα με μαρτυρίες της κοινότητας, η εικόνα και άλλα αντικείμενα κρύφτηκαν πριν από την αναχώρηση, στη συνέχεια ανακτήθηκαν χρόνια αργότερα, το 1930, και μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα.

Αυτά τα αντικείμενα μεταφέρθηκαν σε ένα νέο σπίτι. Ένα μοναστήρι με το όνομα Παναγία Σουμελά ιδρύθηκε στη βόρεια Ελλάδα, στους πρόποδες του όρους Βερμίου, και έγινε το κέντρο της παράδοσης για τους απογόνους των ανταλλασσόμενων οικογενειών. Η ελληνική ίδρυση χρονολογείται από τα μέσα του εικοστού αιώνα. Έτσι, τώρα υπάρχουν δύο Σουμελά - ο αρχικός βράχος στην Τουρκία και ο ομώνυμος στην Ελλάδα. Οι άνθρωποι ταξιδεύουν μεταξύ τους και η σύνδεση παραμένει ενεργή.

Και ο αρχικός βράχος δεν είναι σιωπηλός. Το 2010 οι αρχές έδωσαν άδεια να τελεστεί ξανά η Θεία Λειτουργία στη Σουμελά, και τελείται εκεί κάθε χρόνο από τότε, στις 15 Αυγούστου, την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης ηγήθηκε της λειτουργίας. Προσκυνητές προέρχονται από την Ελλάδα, από τη Ρωσία, από τη Γεωργία και από την ίδια την τουρκική περιοχή της Μαύρης Θάλασσας. Για μία ημέρα κάθε χρόνο, η εκκλησία λειτουργεί ως εκκλησία.

Ο χώρος έκλεισε για τους επισκέπτες το 2015. Ο χαλαρός βράχος πάνω από τα κτίρια αποτελούσε πραγματικό κίνδυνο και ακολούθησε ένα μακρύ πρόγραμμα εργασιών: αγκύρωση βράχου, δικτυώματα, δομική επισκευή και συντήρηση των τοιχογραφιών. Τμήματα άνοιξαν ξανά καθώς προχωρούσαν οι εργασίες και το μοναστήρι άνοιξε ξανά πλήρως το 2020. Η πρόσβαση σήμερα γίνεται μέσω ενός μονοπατιού μέσα από το δάσος ή με λεωφορείο στον δρόμο της κοιλάδας ακολουθούμενο από σκαλοπάτια. Η ανάβαση είναι απότομη και η πέτρα είναι συχνά βρεγμένη.

Η ίδια η κοιλάδα αποτελεί μέρος της επίσκεψης. Η κοιλάδα Altındere είναι πυκνά δασωμένη και αυτή η ακτή δέχεται πολλές βροχές, γι' αυτό και όλα είναι τόσο πράσινα. Οξιές, έλατα και ροδόδεντρα φυτρώνουν στις πλαγιές. Ομίχλη σχηματίζεται και καθαρίζει μέσα σε λίγα λεπτά. Ο δρόμος προς τα πάνω ακολουθεί το ποτάμι και υπάρχουν χώροι για πικνίκ κατά μήκος του όπου οι τοπικές οικογένειες περνούν ολόκληρες μέρες. Αφιερώστε χρόνο τόσο στο κάτω μέρος όσο και στο πάνω μέρος.

Υπάρχουν περισσότερα από ένα κτίρια για να δείτε. Εκτός από την πέτρινη εκκλησία, υπάρχει ένα παρεκκλήσι, μια βιβλιοθήκη, μια κουζίνα, δωμάτια επισκεπτών και μια πηγή που η κοινότητα θεωρούσε ιερή. Ένα υδραγωγείο με μια μακριά σειρά από καμάρες μετέφερε νερό κατά μήκος του βράχου στο συγκρότημα. Μεγάλο μέρος της κατασκευής ξαναχτίστηκε μετά από ζημιές, οπότε αυτό που βλέπετε είναι μια αποκατάσταση και όχι ανέγγιχτο ύφασμα. Προσέξτε τη διαφορά μεταξύ παλιάς και νέας λιθοδομής.

Σταθείτε στη βεράντα στο μπροστινό μέρος και γυρίστε μακριά από τις τοιχογραφίες για μια στιγμή. Κοιτάξτε έξω. Κάτω από εσάς το δάσος κατεβαίνει απότομα προς το ποτάμι και τα σύννεφα κινούνται μέσα από τα δέντρα στο ύψος των ματιών. Ένας μοναχός που στεκόταν σε αυτό το περβάζι πριν από εξακόσια χρόνια είδε την ίδια πλαγιά, το ίδιο νερό, τον ίδιο καιρό να ανεβαίνει στην κοιλάδα. Το κτίριο έχει αδειάσει, έχει υποστεί ζημιές, έχει επισκευαστεί και έχει ανοίξει ξανά. Η θέα ήταν εδώ όλο αυτό το διάστημα.