Sumela-klooster

Het geluid bereikt je eerder dan het gebouw. Water – de rivier beneden, die snel over de stenen stroomt, en ergens dichterbij, water dat langs de rotswand naar beneden druppelt. De lucht in deze vallei is vochtig en koel, en ruikt naar natte bladeren en dennenbomen. Wolken hangen in de bomen op de tegenoverliggende helling. Dan kijk je omhoog, en daar is het: een rij bleke gebouwen tegen een verticale klif gedrukt, honderden meters boven de vallei, met bos beneden en kale rots erboven.

Niets aan de ligging is toevallig. Het klooster is gebouwd in een natuurlijke grot en op de richel ervoor, hoog op de klif. Erheen gaan vereiste een klim, toen en nu. Dat was de bedoeling. Kloostergemeenschappen in deze traditie zochten naar moeilijk bereikbare, stille en verdedigbare plekken. De grot bood beschutting en een waterbron. De klif bood al het andere – isolatie, een weids uitzicht op de nadering en bescherming van bovenaf.

Het stichtingsverhaal is eerder een traditie dan een gedocumenteerde gebeurtenis, en het is de moeite waard om het als zodanig te vertellen. Er wordt verteld dat twee monniken uit Athene, Barnabas en Sophronios, naar deze klif werden geleid door een icoon van de Maagd Maria, dat naar verluidt door de apostel Lucas was geschilderd. Ze vonden het icoon in de grot en stichtten er het klooster omheen. De traditie plaatst dit in de late vierde eeuw. Historici beschouwen de vroegste eeuwen in dit gebied als onzeker.

Wat gedocumenteerd is, begint veel later. Vanaf de dertiende eeuw vormde deze regio het Rijk van Trebizond, een Griekssprekende staat aan de Zwarte Zee die Constantinopel zelf overleefde als onafhankelijke macht. De keizers schonken het klooster land, geld en wettelijke privileges. Een van hen, Alexios III, wordt nauw verbonden met de uitbreiding ervan. Sumela werd rijk en verwierf rechten over dorpen en landbouwgrond in de omliggende valleien.

Het volgende deel is verrassend. Na de Ottomaanse verovering werd het klooster niet gesloten. Sultans vaardigden decreten uit die de rechten en het eigendom van het klooster bevestigden, en deze documenten werden bewaard en door de generaties heen vernieuwd. De gemeenschap bleef bestaan en de gebouwen groeiden. Een groot deel van het woonblok dat u tegen de klif ziet aanhangen – de hoge voorgevel met rijen ramen – stamt uit een relatief latere periode, niet uit de vroegste eeuwen van de site.

Het hart van het complex is de rotskerk, gevormd uit de oorspronkelijke grot. De muren zijn bedekt met fresco's, net als de buitenkant van het gebouw, wat ongebruikelijk is. De schilderingen lopen door op oppervlakken die volledig aan de buitenlucht zijn blootgesteld. Scènes uit het leven van Christus en de Maagd Maria bedekken ze. De kleuren zijn nog steeds helder waar ze bewaard zijn gebleven: diepblauwe achtergronden, rode gewaden, gouden contouren. Lagen uit verschillende perioden liggen direct over elkaar heen.

Een groot deel van de schilderingen is beschadigd, en niet alleen door de weersomstandigheden. Nadat de gebouwen leeg hadden gestaan, krasten bezoekers namen en data in de oppervlakken en hakten schatzoekers in de muren en vloeren. U ziet inkepingen in gezichten en gewaden. Restauratieteams hebben de resterende delen gestabiliseerd in plaats van ze over te schilderen. Overschilderen zou het bewijs van wat er oorspronkelijk was uitwissen. De beschadigingen blijven dus zichtbaar, wat eerlijk en ongemakkelijk is om naar te kijken.

De monniken vertrokken in 1923. Dat jaar kwamen Griekenland en Turkije een verplichte bevolkingsuitwisseling overeen, en de Grieks-orthodoxe gemeenschappen aan deze kust maakten daar deel van uit. Families die hier al generaties lang woonden, verhuisden naar Griekenland. Het klooster liep leeg. Volgens verhalen uit de gemeenschap werden het icoon en andere voorwerpen vóór het vertrek verborgen, om jaren later, in 1930, teruggevonden en naar Griekenland gebracht te worden.

Die voorwerpen kregen een nieuw thuis. In Noord-Griekenland, aan de voet van de berg Vermio, werd een klooster gesticht met de naam Panagia Soumela. Dit klooster werd het centrum van de traditie voor de nakomelingen van de uitgewisselde families. De Griekse stichting dateert uit het midden van de twintigste eeuw. Er zijn nu dus twee Soumela's: de oorspronkelijke klif in Turkije en de gelijknamige in Griekenland. Mensen reizen tussen beide en de verbinding blijft actief.

En de oorspronkelijke klif is niet stil. In 2010 gaven de autoriteiten toestemming om de Goddelijke Liturgie weer in Sumela te vieren, en sindsdien wordt deze daar elk jaar gehouden op 15 augustus, het feest van Maria Hemelvaart. De Oecumenische Patriarch leidt de dienst. Pelgrims komen uit Griekenland, Rusland, Georgië en zelfs uit de Turkse Zwarte Zee-regio. Eén dag per jaar functioneert de kerk als kerk.

De site werd in 2015 gesloten voor bezoekers. Losse rotsen boven de gebouwen vormden een reëel gevaar, en er volgde een langdurig werkprogramma: rotsverankering, netten, structurele reparaties en conservering van de fresco's. Delen werden heropend naarmate de werkzaamheden vorderden, en het klooster werd in 2020 volledig heropend. De toegang is tegenwoordig via een pad door het bos, of met een shuttlebus over de weg in het dal, gevolgd door een trap. De klim is steil en de stenen zijn vaak nat.

Het dal zelf is onderdeel van het bezoek. Het Altındere-dal is dicht bebost en deze kust ontvangt veel regen, waardoor alles er zo groen is. Beuken, sparren en rododendrons groeien op de hellingen. Mist vormt zich en trekt binnen enkele minuten weer weg. De weg omhoog volgt de rivier en er zijn picknickplaatsen langs de oever waar lokale families hele dagen doorbrengen. Neem de tijd, zowel beneden als boven.

Er zijn meer dan één gebouw te bezichtigen. Naast de rotskerk zijn er een kapel, een bibliotheek, een keuken, gastenkamers en een bron die door de gemeenschap als heilig werd beschouwd. Een aquaduct met een lange rij bogen voerde water langs de klif naar het complex. Een groot deel van de structuur is na schade herbouwd, dus wat u ziet is een restauratie in plaats van een ongeschonden bouwwerk. Let op het verschil tussen oud en nieuw metselwerk.

Ga op het terras aan de voorkant staan en wend uw blik even af van de fresco's. Kijk in plaats daarvan naar buiten. Beneden u daalt het bos steil af naar de rivier en de wolken bewegen op ooghoogte tussen de bomen. Een monnik die zeshonderd jaar geleden op deze richel stond, zag dezelfde helling, hetzelfde water en hetzelfde weer de vallei intrekken. Het gebouw is leeggehaald, beschadigd, gerestaureerd en heropend. Maar het uitzicht is al die tijd hetzelfde gebleven.