सुमेला मठ

इमारत दिसण्याआधीच तिचा आवाज तुमच्यापर्यंत पोहोचतो. पाणी — खाली नदी दगडांवरून वेगाने वाहत आहे, आणि कुठेतरी जवळच, खडकावरून खाली ठिबकणारे पाणी. या दरीतील हवा दमट आणि थंड आहे, आणि तिला ओल्या पालापाचोळ्याचा आणि पाइन वृक्षांचा वास येतो. समोरच्या उतारावरील झाडांमध्ये ढग दाटून बसले आहेत. मग तुम्ही वर पाहता, आणि ते तिथेच आहे: दरीच्या तळापासून कित्येकशे मीटर उंचीवर, एका उभ्या कड्यावर दाटीवाटीने उभ्या असलेल्या फिकट रंगाच्या इमारतींची एक रांग, जिच्या खाली जंगल आणि वर उघडा खडक आहे.

त्या जागेबद्दल काहीही योगायोगाचे नाही. तो मठ एका नैसर्गिक गुहेत आणि तिच्या समोरच्या उंच कड्यावर बांधलेला आहे. तिथे पोहोचण्यासाठी तेव्हाही आणि आजही चढाई करावी लागत असे. तोच तर उद्देश होता. या परंपरेतील मठवासी समुदाय अशा जागा शोधत असत, जिथे पोहोचणे कठीण, शांत आणि संरक्षणक्षम असेल. गुहेने निवारा आणि पाण्याचा स्रोत दिला. कड्याने बाकी सर्व काही दिले — एकांत, येण्याच्या मार्गाचे दूरवरचे दृश्य आणि वरून संरक्षण.

स्थापनेची कथा ही एक नोंदवलेली घटना नसून एक परंपरा आहे, आणि ती तशीच सांगण्यासारखी आहे. असे म्हटले जाते की, अथेन्सचे दोन भिक्षू, बार्नाबास आणि सोफ्रोनिओस, यांना व्हर्जिन मेरीच्या एका प्रतिमेने या कड्यापर्यंत मार्गदर्शन केले, जी प्रतिमा प्रेषित लूकने रंगवली होती असे मानले जाते. त्यांना ती प्रतिमा गुहेत सापडली आणि त्यांनी तिच्याभोवती मठाची स्थापना केली. परंपरेनुसार ही घटना चौथ्या शतकाच्या उत्तरार्धात घडली. इतिहासकार येथील सुरुवातीच्या शतकांना अनिश्चित मानतात.

जे दस्तऐवजीकरण केलेले आहे ते खूप नंतर सुरू होते. तेराव्या शतकापासून या प्रदेशात ट्रेबिझोंडचे साम्राज्य तयार झाले, जे काळ्या समुद्राच्या किनाऱ्यावरील एक ग्रीक-भाषिक राज्य होते आणि एक स्वतंत्र सत्ता म्हणून स्वतः कॉन्स्टँटिनोपलपेक्षाही जास्त काळ टिकले. त्याच्या सम्राटांनी मठाला जमीन, पैसा आणि कायदेशीर विशेषाधिकार दिले. त्यापैकी एक, अलेक्सिओस तिसरा, त्याच्या विस्ताराशी जवळून संबंधित आहे. सुमेला श्रीमंत झाले आणि त्याच्या सभोवतालच्या खोऱ्यांमधील गावे आणि शेतजमिनींवर त्याचे हक्क आले.

पुढील भाग लोकांना आश्चर्यचकित करतो. ओटोमन विजयानंतर, मठ बंद करण्यात आला नाही. सुलतानांनी त्याचे हक्क आणि मालमत्ता निश्चित करणारे हुकूम जारी केले आणि ती कागदपत्रे पिढ्यानपिढ्या जपून ठेवली गेली व त्यांचे नूतनीकरण केले गेले. समुदाय टिकून राहिला आणि इमारती वाढत गेल्या. कड्याला चिकटून असलेली जी निवासस्थानाची इमारत तुम्हाला दिसते — खिडक्यांच्या रांगा असलेली उंच दर्शनी बाजू — तिचा बराचसा भाग या जागेच्या सुरुवातीच्या शतकांतील नसून, तुलनेने नंतरच्या काळातील आहे.

या संकुलाचे हृदय म्हणजे मूळ गुहेतून तयार झालेले खडकातील चर्च. त्याच्या भिंतींवर आणि इमारतीच्या बाह्य दर्शनी भागावरही भित्तिचित्रे आहेत, जे एक असामान्य वैशिष्ट्य आहे. ही चित्रे पूर्णपणे उघड्या हवेच्या संपर्कात असलेल्या पृष्ठभागांवरही सुरू राहतात. त्यावर ख्रिस्त आणि कुमारी मेरी यांच्या जीवनातील प्रसंग रेखाटलेले आहेत. जिथे रंग टिकून आहेत, तिथे ते गडद आहेत: गडद निळी पार्श्वभूमी, लाल वस्त्रे, सोनेरी बाह्यरेषा. वेगवेगळ्या काळातील थर थेट एकमेकांवर रचलेले आहेत.

बऱ्याचशा चित्रांचे नुकसान झाले आहे, आणि ते केवळ हवामानामुळेच नाही. इमारती रिकाम्या पडल्यानंतर, पर्यटकांनी पृष्ठभागांवर नावे आणि तारखा कोरल्या, आणि खजिना शोधणाऱ्यांनी भिंती व फरश्या कोरल्या. तुम्हाला चेहऱ्यांवर आणि वस्त्रांवर कोरल्याच्या खुणा दिसतील. संवर्धन पथकांनी जे काही शिल्लक आहे त्याला पुन्हा रंग देण्याऐवजी स्थिर केले आहे. पुन्हा रंग दिल्यास मूळात तिथे काय होते याचे पुरावे पुसले गेले असते. त्यामुळे झालेले नुकसान दृश्यमान राहते, जे प्रामाणिक आहे आणि पाहण्यास अस्वस्थ करणारे आहे.

भिक्षू १९२३ मध्ये निघून गेले. त्या वर्षी ग्रीस आणि तुर्कस्तान यांनी लोकसंख्येच्या अनिवार्य अदलाबदलीवर सहमती दर्शवली आणि या किनारपट्टीवरील ग्रीक ऑर्थोडॉक्स समुदाय त्याचा एक भाग होते. जी कुटुंबे अनेक पिढ्यांपासून येथे राहत होती, ती ग्रीसला स्थलांतरित झाली. मठ रिकामा झाला. समुदायाच्या माहितीनुसार, निघण्यापूर्वी मूर्ती आणि इतर वस्तू लपवण्यात आल्या होत्या, नंतर अनेक वर्षांनी, १९३० मध्ये, त्या परत मिळवण्यात आल्या आणि ग्रीसला नेण्यात आल्या.

त्या वस्तूंना एक नवीन घर मिळाले. उत्तर ग्रीसमध्ये, माउंट व्हर्मियोच्या पायथ्याशी, पनागिया सुमेला नावाचा एक मठ स्थापन करण्यात आला आणि तो अदलाबदल झालेल्या कुटुंबांच्या वंशजांसाठी परंपरेचे केंद्र बनला. ग्रीसमधील पायाभरणी विसाव्या शतकाच्या मध्यातील आहे. त्यामुळे आता दोन सुमेला आहेत — तुर्कस्तानमधील मूळ कडा आणि ग्रीसमधील त्याच नावाचा दुसरा कडा. लोक त्यांच्यामध्ये प्रवास करतात आणि हे नाते सक्रिय राहते.

आणि तो मूळ कडा शांत नाही. २०१० मध्ये अधिकाऱ्यांनी सुमेला येथे पुन्हा दिव्य प्रार्थना (Divine Liturgy) साजरी करण्यास परवानगी दिली आणि तेव्हापासून दरवर्षी १५ ऑगस्ट रोजी, कुमारी मातेच्या निद्रागमनाच्या सणाच्या दिवशी, ती तिथे आयोजित केली जाते. एक्युमेनिकल पॅट्रिआर्क यांनी या प्रार्थनेचे नेतृत्व केले आहे. ग्रीस, रशिया, जॉर्जिया आणि खुद्द तुर्कीच्या काळ्या समुद्राच्या प्रदेशातून यात्रेकरू येतात. वर्षातून एक दिवस, हे चर्च खऱ्या अर्थाने चर्च म्हणून कार्यरत असते.

२०१५ मध्ये हे स्थळ पर्यटकांसाठी बंद करण्यात आले. इमारतींच्या वर असलेले सुटे खडक एक मोठा धोका निर्माण करत होते आणि त्यानंतर कामांचा एक मोठा कार्यक्रम हाती घेण्यात आला: खडकांना आधार देणे, जाळी लावणे, संरचनात्मक दुरुस्ती आणि भित्तिचित्रांचे जतन करणे. काम जसजसे पुढे सरकत गेले तसतसे काही भाग पुन्हा उघडण्यात आले आणि २०२० मध्ये मठ पूर्णपणे पुन्हा सुरू झाला. आज येथे पोहोचण्यासाठी जंगलातून जाणारी एक पायवाट आहे, किंवा दरीतील रस्त्याने शटलने वर जाऊन त्यानंतर पायऱ्या चढाव्या लागतात. चढण तीव्र आहे आणि दगड अनेकदा ओला असतो.

हे खोरे स्वतःच या भेटीचा एक भाग आहे. अल्टिंडेरे खोरे घनदाट जंगलाने व्यापलेले आहे आणि या किनारपट्टीवर भरपूर पाऊस पडतो, म्हणूनच सर्वत्र इतके हिरवेगार आहे. उतारांवर बीच, फर आणि रोडोडेंड्रॉनची झाडे वाढतात. काही मिनिटांतच धुके तयार होते आणि नाहीसे होते. वर जाणारा रस्ता नदीच्या बाजूने जातो आणि त्याच्या काठावर सहलीसाठीची ठिकाणे आहेत, जिथे स्थानिक कुटुंबे संपूर्ण दिवस घालवतात. पायथ्याशी तसेच शिखरावरही वेळ द्या.

पाहण्यासारख्या एकापेक्षा जास्त इमारती आहेत. खडकातील चर्चव्यतिरिक्त, तिथे एक चॅपल, एक ग्रंथालय, एक स्वयंपाकघर, अतिथी खोल्या आणि एक झरा आहे, ज्याला समुदाय पवित्र मानत असे. कमानींच्या लांब रांगेसह एक जलवाहिनी कड्यावरून या संकुलापर्यंत पाणी वाहून नेत असे. नुकसानीनंतर या रचनेचा बराचसा भाग पुन्हा बांधण्यात आला, त्यामुळे तुम्हाला जे दिसते ते मूळ स्वरूप नसून एक जीर्णोद्धार आहे. जुन्या आणि नवीन दगडी कामातील फरक लक्षात घ्या.

समोरच्या टेरेसवर उभे राहा आणि क्षणभर भित्तिचित्रांपासून नजर हटवा. त्याऐवजी बाहेर पाहा. तुमच्या खाली जंगल नदीपर्यंत तीव्र उताराने उतरते आणि ढग झाडांमधून डोळ्यांच्या पातळीवर सरकतात. सहाशे वर्षांपूर्वी याच कड्यावर उभ्या असलेल्या एका भिक्षूने दरीतून वर येणारा तोच उतार, तेच पाणी आणि तेच हवामान पाहिले होते. ती इमारत रिकामी केली गेली, तिचे नुकसान झाले, तिची दुरुस्ती झाली आणि ती पुन्हा उघडण्यात आली. हे दृश्य मात्र संपूर्ण वेळ इथेच होते.