Klasztor Sumela

Dźwięk dociera do ciebie, zanim dotrze do ciebie budynek. Woda – rzeka w dole, rwąca po kamieniach, a gdzieś bliżej woda spływająca po skalnej ścianie. Powietrze w tej dolinie jest wilgotne i chłodne, pachnie mokrą ściółką i sosnami. Chmura kryje się wśród drzew na przeciwległym zboczu. Potem spoglądasz w górę i widzisz: rząd bladych budynków wciśniętych w pionowy klif, kilkaset metrów nad dnem doliny, z lasem u dołu i nagą skałą u góry.

Nic w tym położeniu nie jest przypadkowe. Klasztor został zbudowany w naturalnej jaskini i na półce skalnej przed nim, wysoko na klifie. Dotarcie tam wymagało wspinaczki, wtedy i teraz. O to właśnie chodziło. Wspólnoty monastyczne w tej tradycji szukały miejsc trudno dostępnych, cichych i obronnych. Jaskinia dawała schronienie i źródło wody. Klif dawał wszystko inne – izolację, daleki widok na podejście i ochronę z góry.

Historia założenia jest raczej tradycją niż udokumentowanym wydarzeniem i warto ją opowiedzieć jako taką. Mówi się, że dwóch mnichów z Aten, Barnaba i Sofroniusz, zostało zaprowadzonych na tę skałę przez ikonę Matki Boskiej, rzekomo namalowaną przez apostoła Łukasza. Znaleźli ikonę w jaskini i założyli wokół niej klasztor. Tradycja wskazuje na koniec IV wieku. Historycy uważają, że najwcześniejsze wieki w tym miejscu są niepewne.

To, co zostało udokumentowane, zaczyna się znacznie później. Od XIII wieku region ten uformował Cesarstwo Trapezuntu, greckojęzyczne państwo nad Morzem Czarnym, które przetrwało sam Konstantynopol jako niezależne mocarstwo. Jego cesarze nadawali klasztorowi ziemię, pieniądze i przywileje prawne. Jeden z nich, Aleksy III, jest ściśle związany z jego ekspansją. Sumela wzbogaciła się i uzyskała prawa do wiosek i pól uprawnych w otaczających ją dolinach.

Następna część zaskakuje. Po podboju osmańskim klasztor nie został zamknięty. Sułtani wydali dekrety potwierdzające jego prawa i majątek, a dokumenty te były przechowywane i odnawiane przez pokolenia. Wspólnota trwała, a budynki rozrastały się. Znaczna część bloku mieszkalnego, który widać przylegającego do klifu – wysoka fasada z rzędami okien – pochodzi ze stosunkowo późnych okresów, a nie z najwcześniejszych stuleci istnienia tego miejsca.

Sercem kompleksu jest skalny kościół, utworzony z pierwotnej jaskini. Jego ściany, podobnie jak zewnętrzna fasada budynku, zdobią freski, co jest nietypowe. Malowidła ciągną się na powierzchniach całkowicie odsłoniętych. Pokrywają je sceny z życia Chrystusa i Maryi. Kolory pozostają intensywne tam, gdzie przetrwały: ciemnoniebieskie tła, czerwone szaty, złote kontury. Warstwy z różnych okresów nakładają się bezpośrednio na siebie.

Wiele malowideł jest uszkodzonych, i to nie tylko przez warunki atmosferyczne. Gdy budynki stały puste, zwiedzający wydrapywali imiona i daty na powierzchniach, a poszukiwacze skarbów wycinali w ścianach i podłogach. Zobaczysz wyżłobienia w twarzach i szatach. Zespoły konserwatorskie ustabilizowały to, co pozostało, zamiast je przemalowywać. Przemalowanie zatarłoby ślady tego, co pierwotnie tam było. Dzięki temu straty pozostają widoczne, co jest szczere i nieprzyjemne dla oka.

Mnisi wyjechali w 1923 roku. W tym samym roku Grecja i Turcja uzgodniły przymusową wymianę ludności, w której uczestniczyły greckoprawosławne wspólnoty z tego wybrzeża. Rodziny, które mieszkały tu od wielu pokoleń, przeniosły się do Grecji. Klasztor opustoszał. Według relacji wspólnoty, ikona i inne przedmioty zostały ukryte przed wyjazdem, a następnie odzyskane wiele lat później, w 1930 roku, i przewiezione do Grecji.

Te przedmioty trafiły do nowego domu. W północnej Grecji, u podnóża góry Vermio, powstał klasztor o nazwie Panagia Soumela, który stał się centrum tradycji dla potomków wymienianych rodzin. Greckie założenie datuje się na połowę XX wieku. Tak więc obecnie istnieją dwa Soumela – pierwotny klif w Turcji i jego imiennik w Grecji. Ludzie podróżują między nimi, a połączenie pozostaje aktywne.

A pierwotny klif nie jest cichy. W 2010 roku władze zezwoliły na ponowne odprawianie Boskiej Liturgii w Sumeli, która odbywa się tam co roku od 15 sierpnia, w święto Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. Nabożeństwu przewodniczył Patriarcha Ekumeniczny. Pielgrzymi przybywają z Grecji, Rosji, Gruzji, a także z samego regionu Morza Czarnego w Turcji. Przez jeden dzień w roku kościół pełni funkcję kościoła.

Obiekt został zamknięty dla zwiedzających w 2015 roku. Luźne skały nad budynkami stanowiły realne zagrożenie, dlatego rozpoczęto prace obejmujące zakotwiczenie skał, rozpięcie sieci, naprawę konstrukcji i konserwację fresków. W miarę postępu prac poszczególne sekcje klasztoru ponownie otwierano, a w 2020 roku klasztor został w pełni otwarty. Obecnie do klasztoru można dotrzeć ścieżką przez las lub autobusem w górę doliny, a następnie schodami. Podejście jest strome, a kamienie często mokre.

Sama dolina jest częścią zwiedzania. Dolina Altındere jest gęsto zalesiona, a to wybrzeże jest obficie zalewane deszczem, dlatego wszystko jest tak zielone. Na zboczach rosną buki, jodły i rododendrony. Mgła tworzy się i rozwiewa w ciągu kilku minut. Droga w górę biegnie wzdłuż rzeki, a wzdłuż niej znajdują się miejsca piknikowe, gdzie miejscowe rodziny spędzają całe dnie. Zarezerwuj czas zarówno na dole, jak i na górze.

Jest tu więcej niż jeden budynek do obejrzenia. Oprócz skalnego kościoła znajduje się tam kaplica, biblioteka, kuchnia, pokoje gościnne i źródło, które społeczność uważała za święte. Akwedukt z długim rzędem łuków doprowadzał wodę wzdłuż klifu do kompleksu. Znaczna część konstrukcji została odbudowana po zniszczeniach, więc to, co widzisz, to raczej renowacja niż nienaruszona struktura. Zwróć uwagę na różnicę między starą a nową kamieniarką.

Stań na tarasie z przodu i odwróć się na chwilę od fresków. Zamiast tego spójrz w dal. Poniżej las stromo opada do rzeki, a chmury przesuwają się między drzewami na wysokości oczu. Mnich stojący na tej półce sześćset lat temu widział to samo zbocze, tę samą wodę, tę samą pogodę nadciągającą w górę doliny. Budynek został opróżniony, uszkodzony, naprawiony i ponownie otwarty. Widok był tu przez cały czas.