Historisch district Odunpazarı

De straatjes hier lopen bergafwaarts en de bestrating is oneffen, dus let op waar je loopt voordat je omhoog kijkt. Kijk dan omhoog. De huizen aan weerszijden zijn vakwerkhuizen en geschilderd in felle kleuren – oker, dieprood, blauw, mosterd. De bovenverdiepingen hellen over de straat heen tot ze elkaar bijna raken. Ergens in de buurt hoor je een gestaag getik, metaal op zachte steen. Dat geluid is afkomstig van een beeldhouwer aan het werk, en het is de reden waarom deze wijk zo belangrijk is.

De naam is letterlijk. Odun pazarı betekent brandhoutmarkt. Deze helling was de plek waar hout en brandhout de stad binnenkwamen en van eigenaar wisselden. Eskişehir groeide vanuit hier naar buiten en lange tijd was dit het woonhart van de stad. De rest van de stad beneden is modern, vlak en in rechte lijnen aangelegd. Hierboven is de plattegrond ouder en veel minder netjes. Niets loopt langer dan een paar tientallen meters recht.

Het is de moeite waard om de bouwmethode te begrijpen voordat je iets fotografeert. Eerst werd een raamwerk van houten palen en diagonale schoren opgetrokken. De kieren tussen de stenen werden opgevuld met in de zon gedroogde leemstenen of puin, waarna ze werden gepleisterd en geverfd. Dit soort constructie veert mee bij een aardbeving in plaats van te versplinteren. Het rot ook als het dak lekt. Waar het oude pleisterwerk is afgebrokkeld, zie je het houten skelet eronder. Hele straten van deze constructie zijn slechts in een handvol Turkse steden bewaard gebleven.

De uitstekende bovenverdieping heeft een naam: de cumba. Deze zorgde voor extra vloeroppervlak zonder grond in beslag te nemen en bood schaduw aan de straat beneden. De ramen in de cumba zijn zo geplaatst dat iemand binnenin de steeg in kon kijken zonder zelf gezien te worden. Kijk goed naar de voordeuren als je erlangs loopt. Sommige deuren hebben twee kloppers op verschillende hoogtes, een zwaardere en een lichtere, zodat het geluid de bewoners vertelde of er een man of een vrouw buiten stond te wachten.

Halverwege kom je bij een grote groep stenen gebouwen rond een binnenplaats. Dit is het Kurşunlu-complex, een Ottomaanse stichting uit de zestiende eeuw. Het omvatte een moskee, een herberg, een gaarkeuken voor de armen en onderdak voor reizigers. Kurşun betekent lood in het Turks, en de naam is afgeleid van de loden platen die over de koepels waren gelegd. Tegenwoordig zijn in de ruimtes rond de binnenplaats ambachtelijke werkplaatsen en een klein museum gevestigd, gewijd aan een mineraal waar u misschien nog nooit van hebt gehoord.

Het mineraal is meerschuim, in het Turks lületaşı genoemd. Het is een zachte, krijtwitte steen die slechts op een paar plekken op aarde ondergronds voorkomt, en de afzettingen rond Eskişehir zijn de belangrijkste. Mijnwerkers delven het in brokken. Vers uit de grond is het vochtig en zacht genoeg om met een mes te snijden. Naarmate het droogt, wordt het hard. Die korte periode van zachtheid maakt het snijden überhaupt mogelijk.

Kijk een paar minuten toe hoe een beeldhouwer te werk gaat, als een werkplaats open is. Hij weekt het blok, schraapt de buitenste laag eraf en snijdt vervolgens de vorm uit met kleine, haakvormige mesjes. Het stof is fijn en licht van kleur en komt overal terecht. Het grootste deel van de productie bestaat uit rookpijpen, gesneden in de vorm van gezichten, dieren en schepen. En hier komt het deel dat mensen zelden verwachten: een meerschuimpijp verandert van kleur naarmate hij gebruikt wordt. Tabaksolie trekt in de poreuze steen en kleurt in de loop der jaren van wit naar honingkleur en uiteindelijk diep amberkleurig.

Verderop op de heuvelrug staat iets heel anders. Het Odunpazarı Modern Museum, geopend in 2019, is een galerie voor hedendaagse kunst, gebouwd van gestapelde houten dozen van verschillende afmetingen. Het is ontworpen door de Japanse architect Kengo Kuma. Vanaf de straat lijkt het een stapel vierkante boomstammen, een directe verwijzing naar de oude houthakkerswijk eromheen. Binnen zijn witte galerijen en een hoge, van bovenaf verlichte schacht. Of het hier wel thuishoort, is onderwerp van discussie in de omgeving.

Ook de kleuren zijn onderwerp van discussie. De meeste van deze huizen zijn de afgelopen decennia gerestaureerd en het kleurenschema is zowel voor het effect als voor de authenticiteit gekozen. Oudere foto's van de wijk laten veel meer effen wit en lichte tinten zien. Dat maakt de restauratie niet per se verkeerd. Het betekent wel dat je kijkt naar een beslissing van de gemeente, niet naar een overblijfsel uit de negentiende eeuw. Geniet van het effect, maar wees je bewust van wat het is.

Eten is een aanrader. Het regionale gebak is çiğ börek, een halvemaan van dun deeg gevuld met rauw, gekruid vlees en gefrituurd tot de buitenkant blaren vertoont. Het wordt te heet geserveerd om vast te houden. Dit gerecht is meegebracht door Krim-Tataarse families die zich in dit deel van Anatolië vestigden, en Eskişehir heeft een van de grootste Tataarse gemeenschappen van het land. Vraag er ayran bij, de gezouten yoghurtdrank. Deze combinatie is hier niet voor niets standaard.

De late namiddag is het mooiste uur op deze helling. De laagstaande zon schijnt van opzij op de geschilderde gevels en accentueert elke kromme balk en doorhangende latei. Katten zitten op de muren. In de theetuinen staan lage krukjes op de binnenplaatsen. Als het geregend heeft, worden de kasseien donkerder en de kleuren intenser. De wijk is klein genoeg om er in een uur helemaal doorheen te lopen, en mooi genoeg dat de meeste mensen er twee keer rondlopen.

Voordat je teruggaat naar de moderne stad, zoek een plekje op de hoger gelegen straatjes en draai je om. Vanaf hierboven zie je het vlakke stratenplan van Eskişehir zich beneden uitstrekken, de rivier die erdoorheen snijdt, de tramlijnen. Achter je kronkelen de straatjes en maken ze een volstrekt onlogische bocht. Twee verschillende ideeën over hoe een stad zou moeten functioneren, als twee tegen elkaar aan. Blijf hier even staan en laat het getik achter je doorgaan.