Dzielnica historyczna Odunpazarı

Uliczki biegną tu w dół, a nawierzchnia jest nierówna, więc uważaj pod nogami, zanim spojrzysz w górę. A potem spójrz w górę. Domy po obu stronach mają konstrukcję szkieletową i są pomalowane na intensywne kolory – ochrę, głęboką czerwień, błękit, musztardowy. Górne piętra wystają nad ulicę, niemal się ze sobą stykając. Gdzieś w pobliżu usłyszysz miarowe stukanie metalu o miękki kamień. Ten dźwięk to praca rzeźbiarza i to właśnie dlatego ta dzielnica jest tak ważna.

Nazwa jest dosłowna. Odun pazarı oznacza targ drewna opałowego. To właśnie tutaj drewno i opał trafiały do miasta i przechodziły z rąk do rąk. Eskişehir rozrastał się stąd i przez długi czas stanowił jego mieszkalne serce. Reszta miasta poniżej jest nowoczesna, płaska i ma prosty układ. Tutaj plan jest starszy i znacznie mniej uporządkowany. Nic nie biegnie prosto na więcej niż kilkadziesiąt metrów.

Metoda budowy jest warta zrozumienia, zanim cokolwiek sfotografujesz. Najpierw wzniesiono ramę z drewnianych słupów i ukośnych zastrzałów. Szczeliny między nimi wypełniono suszoną na słońcu cegłą mułową lub gruzem, a następnie otynkowano i pomalowano. Tego rodzaju konstrukcja ugina się podczas trzęsienia ziemi, zamiast się rozpaść. Gnije również, jeśli dach przecieka. Tam, gdzie odpadał stary tynk, widać drewniany szkielet. Całe ulice z taką konstrukcją przetrwały tylko w kilku tureckich miastach.

Wystające piętro ma nazwę kumba. Zyskiwało ono przestrzeń użytkową, nie zajmując ziemi, i ocieniało ulicę poniżej. Okna w kumbie są umieszczone tak, aby osoba w środku mogła patrzeć na ulicę, nie będąc widzianą. Zwróć uwagę na drzwi wejściowe, gdy przechodzisz. Niektóre mają dwie kołatki o różnej wysokości, jedną cięższą, a drugą lżejszą, aby dźwięk informował domowników, czy na zewnątrz czeka mężczyzna, czy kobieta.

W połowie drogi dotrzesz do dużej grupy kamiennych budynków wokół dziedzińca. To kompleks Kurşunlu, osmański fundament z XVI wieku. Łączył meczet, lożę, kuchnię dla ubogich i kwaterę dla podróżnych. Kurşun oznacza po turecku ołów, a nazwa pochodzi od ołowianej blachy pokrywającej kopuły. Dziś w pomieszczeniach wokół dziedzińca mieszczą się warsztaty rzemieślnicze i małe muzeum poświęcone minerałowi, o którym być może nigdy nie słyszałeś.

Ten minerał to pianka morska, zwana po turecku lületaşı. To miękki, kredowobiały kamień, który powstaje pod ziemią tylko w kilku miejscach na ziemi, a złoża wokół Eskişehir są z nich najważniejsze. Górnicy wydobywają go w bryłach. Świeżo z ziemi jest wilgotny i wystarczająco miękki, aby ciąć go nożem. Po wyschnięciu twardnieje. To właśnie ten krótki okres miękkości sprawia, że rzeźbienie jest w ogóle możliwe.

Jeśli warsztat jest otwarty, obserwuj rzeźbiarza przez kilka minut. Moczy on blok, zeskrobuje zewnętrzną warstwę, a następnie wycina kształt małymi, zakrzywionymi ostrzami. Pył jest drobny i blady i wnika we wszystko. Większość produktu to fajki, rzeźbione w twarze, zwierzęta i statki. Oto część, której ludzie rzadko się spodziewają – fajka z pianki morskiej zmienia kolor z biegiem czasu. Olejki tytoniowe wsiąkają w porowaty kamień i z biegiem lat zmieniają kolor z białego na miodowy, a nawet na głęboki bursztynowy.

Dalej, wzdłuż grzbietu, kryje się coś zupełnie innego. Muzeum Sztuki Współczesnej Odunpazarı zostało otwarte w 2019 roku – galeria sztuki współczesnej zbudowana ze spiętrzonych drewnianych skrzyń o różnych rozmiarach. Zaprojektował ją japoński architekt Kengo Kuma. Z ulicy wygląda jak stos kantowanych bali, co jest bezpośrednią odpowiedzią na otaczającą ją starą dzielnicę drewnianą. Wewnątrz znajdują się białe galerie i wysoki szyb oświetlony od góry. To, czy pasuje do tego miejsca, wciąż jest przedmiotem lokalnych sporów.

Kolory również są przedmiotem sporów. Większość tych domów została odrestaurowana w ostatnich dekadach, a schemat malowania wybrano zarówno ze względu na efekt, jak i na dokładność. Starsze zdjęcia dzielnicy pokazują znacznie więcej zwykłej bieli i bladych plam. To nie znaczy, że renowacja była błędna. Oznacza to jednak, że patrzysz na decyzję podjętą przez gminę, a nie na relikt XIX wieku. Ciesz się efektem, ale wiedz, o co chodzi.

Zatrzymaj się na jedzenie. Regionalnym ciastem jest çiğ börek, półksiężyc cienkiego ciasta nadziewany surowym, przyprawionym mięsem, smażony do momentu, aż na powierzchni pojawią się pęcherze. Jest zbyt gorący, by go trzymać. Danie pochodziło od rodzin krymskotatarskich, które osiedliły się w tej części Anatolii, a Eskişehir ma jedną z największych populacji tatarskich w kraju. Poproś o ayran do tego, słony napój jogurtowy. To połączenie jest tu standardem nie bez powodu.

Późne popołudnie to najlepsza pora na tym zboczu. Niskie słońce pada z boku na pomalowane fasady, wydobywając każdą wypaczoną belkę i uginające się nadproże. Koty siedzą na murach. Ogrody herbaciane ustawiają niskie stołki na dziedzińcach. Po deszczu bruk ciemnieje, a kolory nabierają głębi. Dzielnica jest na tyle mała, że można ją całą obejść w godzinę, i na tyle dobra, że większość ludzi obchodzi ją dwa razy.

Zanim wrócisz do nowoczesnego miasta, znajdź miejsce na wyższych uliczkach i zawróć. Z góry widać rozciągającą się w dole płaską siatkę Eskişehiru, przecinającą ją rzekę i tory tramwajowe. Za tobą pasy skręcają i zawracają bez żadnej logiki. Dwie różne wizje funkcjonowania miasta, jedna nad drugą. Stań tam na chwilę i pozwól, by stukanie rozbrzmiewało za tobą.