Oude stad Mardin

Het late middaglicht valt op de stenen en de hele heuvel krijgt de kleur van honing. De treden onder je voeten zijn gladgesleten en in het midden licht gebogen. Ergens beneden klinkt een oproep tot gebed, en terwijl die nog gaande is, luidt een kerkklok vanuit een andere steeg. Er hangt een geur van koffie met kardemom en van afkoelende hete stenen. Draai je om en de grond loopt steil naar beneden, en de Mesopotamische vlakte strekt zich uit naar het zuiden tot ze in de nevel verdwijnt.

Mardin is gebouwd op de steile zuidelijke helling van één enkele heuvel, in lange, horizontale terrassen. De straten lopen dwars op de helling, niet omhoog, en trappen en gewelfde gangen verbinden de verschillende niveaus met elkaar. Er is een regel achter de indeling die de mensen hier nog steeds herhalen: geen enkel huis mag het uitzicht op het huis erachter belemmeren. Of het nu ooit is opgeschreven of niet, de stad houdt zich eraan. Bijna elk dak, terras en raam kijkt uit op dezelfde open vlakte.

Het bouwmateriaal is een zachte, lokale kalksteen. Het steen is makkelijk te bewerken als het net uit de steengroeve komt en hardt uit na blootstelling aan de lucht. Daarom is een groot deel van deze stad uitgehouwen in plaats van gebouwd. Kijk tijdens je wandeling naar de deurkozijnen, raamlijsten en kroonlijsten. Je vindt er gedraaide zuiltjes, rozetten, kettingen van geometrische knopen, banden van bladeren en inscripties in Arabisch schrift. Steenhouwers werken nog steeds in Mardin en je kunt in sommige werkplaatsen het geluid van beitels horen.

Luister naar de talen om je heen. In deze straten hoor je misschien Turks, Koerdisch en Arabisch in hetzelfde gesprek, en op sommige plekken Turoyo, een moderne vorm van Aramees die gesproken wordt door Syrisch-christelijke families. Mardin is al heel lang een plek waar deze gemeenschappen als buren samenleven. Winkels dragen namen in meer dan één schrift. Als mensen hier zeggen dat de stad gemengd is, bedoelen ze dat als een letterlijke beschrijving van de straat waar ze zijn opgegroeid.

Ga naar de Grote Moskee, midden in de oude stad. De geribbelde minaret is het herkenbare herkenningspunt dat je vanuit bijna elke straat kunt zien, en de koepel bevindt zich achter een binnenplaats die via een smalle ingang bereikbaar is. De kern van het gebouw dateert uit de middeleeuwen, toen de Artuqidische dynastie vanuit Mardin over deze regio heerste. Neem even de tijd om op de binnenplaats te zitten. Het is er een paar graden koeler dan op straat en het lawaai verdwijnt aanzienlijk.

Een korte klim brengt je naar de Zinciriye Medrese, een religieuze school die in 1385 werd voltooid door een lokale heerser. Twee geribbelde koepels verrijzen boven een binnenplaats met een vijver, en een versierde poort omlijst de ingang. Ga naar het dakterras. Dit is een van de beste plekken in Mardin om de stad te bekijken – je ziet dak na dak de heuvel afdalen, dan de vlakte daarachter, met de kasteelrots direct achter je.

Aan de westkant van de stad staat nog een school, de Kasımiye Medrese, voltooid in de vijftiende eeuw. De binnenplaats heeft een lange, smalle waterloop die vanuit een klein bassin loopt, uitmondt in een vijver en daar eindigt. Gidsen leggen het hier uit als een beeld van een mensenleven – begin, groei en einde. Het gebouw staat iets buiten de stad, waardoor het uitzicht vanaf het terras onbelemmerd is en de steen bij zonsondergang prachtig oplicht.

Zoek de Kerk van de Veertig Martelaren op, verscholen achter een eenvoudige muur in een woonstraat. Het is de kerk van de Syrisch-Orthodoxe Kerk, een oude christelijke kerk waar nog steeds in een vorm van Aramees gebeden wordt. De gebeeldhouwde deuropening, de gordijnen, zilveren lampen en beschilderde panelen zijn de moeite van het zoeken waard. De kerk is vernoemd naar veertig christelijke soldaten die als martelaren herdacht worden. Er worden hier diensten gehouden, dus ga rustig naar binnen en volg de aanwijzingen van de beheerder.

Zoek nu een abbara. Dat is het lokale woord voor een gewelfde doorgang onder een huis, die twee straten met elkaar verbindt. Ze zijn donker, koel, soms slechts schouderbreed, en komen meestal uit in zonlicht op een heel ander niveau van de stad. Kinderen gebruiken ze als sluiproute. Loop er rustig doorheen. Het verschil in temperatuur, geluid en licht tussen het ene en het andere uiteinde van de stad is een van de meest intense fysieke ervaringen die Mardin te bieden heeft.

Hier is een praktisch detail dat bezoekers verrast. Veel van deze straatjes zijn te smal en te steil voor voertuigen, waardoor de stad nog steeds ezels gebruikt om afval op te halen en bouwmaterialen te vervoeren. Ze dragen genummerde labels en werken een vaste route. Als u hoeven achter u hoort op een stenen trap, druk u dan plat tegen de muur en laat ze passeren. Het is niet in scène gezet voor het toerisme; het is simpelweg de enige methode die werkt op deze helling.

Trek een uurtje uit voor de markten. Kopersmeden hameren schalen en potten in open werkplaatsen, en het geluid draagt al door de straat voordat u ze ziet. Zilversmeden maken filigraan, een techniek waarbij fijn zilverdraad tot open patronen wordt gedraaid, een ambacht dat al generaties lang in deze regio wordt beoefend. U vindt er ook zeep gemaakt van olie geperst uit de zaden van de wilde terpentijnboom, verkocht in ruwe groene blokken. Koop er een en uw tas ruikt er de rest van de reis naar.

Sluit de dag af op een terras op het zuiden. De vlakte verandert van geel naar grijsblauw, in de dorpen ver buiten de stad gaan de lichten aan en de temperatuur daalt genoeg om een jas aan te trekken. Achter je rijst de stad op in het donker. Beneden strekt het land zich uit richting Syrië, zonder een heuvel ertussen. Op maar weinig plekken kun je vanaf een trap in een marktstad zo ver kijken. Blijf tot het donker is.