Deyrulzafaran-klooster

De weg klimt omhoog vanuit Mardin en het geluid verdwijnt snel. Tegen de tijd dat je de poort bereikt, hoor je alleen nog de cicaden in het droge gras en verder niets. De heuvels hier bestaan uit kale rotsen en lage struiken, lichtgoudkleurig, met bijna geen schaduw. De muren voor je zijn van dezelfde steen gemaakt, waardoor het gebouw van een afstand lijkt op een deel van de helling. Leg je hand op de poortpaal. Hij is warm, glad en stoffig.

Loop de binnenplaats op en de verhoudingen veranderen. De gebouwen zijn twee verdiepingen hoog en staan rond een open rechthoek, met arcaden, gebeeldhouwde deurkozijnen en een breed stenen terras dat uitkijkt over de vlakte. Er staan bloempotten. Een kat steekt over. Als er een dienst is, hoor je misschien gezang van binnenuit – zacht, rustig, in een taal die geen Turks, Arabisch of Koerdisch is. Wat je hoort is een vorm van Aramees.

Dit is een klooster van de Syrisch-Orthodoxe Kerk, een oude christelijke kerk in deze regio die nog steeds in het Aramees eredienst houdt, een taal die verwant is aan de taal die tweeduizend jaar geleden in het Nabije Oosten werd gesproken. De Syrische naam is een eerbetoon aan Mor Hananyo, een bisschop die de plek in de achtste eeuw herbouwde. Christenen gebruiken deze heuvel al sinds ongeveer de vijfde eeuw. Het is een van de oudste kloosters die nog steeds in gebruik zijn.

De naam die de meeste mensen gebruiken, Deyrulzafaran, komt uit het Arabisch en betekent 'het saffraanklooster'. Er zijn twee verklaringen voor, maar geen van beide is bewezen. De ene zegt dat er ooit saffraan door de mortel werd gemengd tijdens de bouw. De andere zegt dat er saffraankrokussen op deze hellingen groeiden. Kijk in het felle middaglicht naar de stenen en je zult begrijpen waarom de naam is blijven hangen, welke versie ook waar is: het hele complex kleurt dan diep geel-oranje.

Gedurende een groot deel van zijn geschiedenis was dit het hoofdkwartier van een complete kerk. Van 1160 tot 1932 woonde en bestuurde de patriarch van de Syrisch-Orthodoxe Kerk vanuit deze vertrekken. Vanuit hier werden brieven verstuurd naar gemeenten in het Midden-Oosten, India en later Europa. In 1932 verhuisde de zetel naar Syrië en bevindt zich nu in Damascus. Het klooster bleef functioneren, maar veranderde van een administratief centrum in een rustigere plek.

Uw gids zal u vrijwel zeker eerst meenemen naar de kelder. Een trap leidt naar beneden, naar een lage ruimte zonder ramen. Het plafond bestaat uit zeer grote stenen platen die naast elkaar zijn gelegd en zonder mortel zijn bevestigd. Aan één uiteinde is een kleine opening die een lichtstraal binnenlaat. Volgens de lokale traditie werd in deze ruimte de zon aanbeden, lang voordat het klooster bestond. Of dat nu waar is of niet, de ruimte is duidelijk ouder dan wat erboven staat.

Terug op de begane grond, bekijk de deuren. Verschillende zijn gemaakt van zwaar walnotenhout, donker van ouderdom en gebruik, met ijzeren spijkers en gebeeldhouwde panelen. De hoofdingang van de kerk is zo laag dat de meeste volwassenen hun hoofd moeten buigen om erdoorheen te gaan. Dat is in veel oude kerken een bewuste keuze. Binnen in de kerk ziet u de stenen troon, de hangende lampen, het geborduurde gordijn voor het altaar en de boog boven het altaar, die is uitgesneden in een enkele, versierde band.

Langs de muren van een van de vertrekken ziet u een rij stenen nissen. Hierin liggen de overblijfselen van patriarchen en bisschoppen die de kerk vanuit hier hebben geleid. Namen en data zijn in Syrisch schrift in de afdekkende platen gegraveerd, de een onder de ander, door de eeuwen heen. Het is een compacte weergave van een institutie. Ga aan een uiteinde staan en lees de rij – u kijkt naar het leiderschap van een kerk, vastgelegd in een muur.

En dan is er nog een detail dat mensen zelden verwachten. In 1876 werd er een drukpers naar dit klooster gebracht, over dezelfde weg die u hebt genomen. Deze pers drukte in het Syrisch, Arabisch en Ottomaans Turks en produceerde liturgische boeken en andere teksten voor gemeenschappen in de hele regio. Het was een van de eerste drukpersen die in dit deel van de wereld in gebruik waren. De machine, zwart en zwaar, staat tentoongesteld in een ruimte waar ook oude boeken en drukblokken te zien zijn.

De twintigste eeuw was een zware tijd voor de Syrische gemeenschap in deze regio. Hun aantal daalde sterk tijdens en na de Eerste Wereldoorlog, en later emigreerden veel families naar Europa om economische redenen en vanwege de veiligheid. Dorpen die ooit Syrischsprekend waren, liepen leeg. De laatste jaren zijn sommige families teruggekeerd en hebben ze huizen in het omliggende platteland gerestaureerd. De gemeenschap is hier klein, maar het is geen museumstuk en de kerk is nog steeds in gebruik.

Tegenwoordig woont er een handvol geestelijken en medewerkers in het klooster, samen met studenten die de Syrische taal en de gezangen komen leren. Bezoekers zijn welkom en een gids zal u meestal in een groep rondleiden. Bedek uw schouders en knieën. Als u een dienst bijwoont, wacht dan achterin in plaats van door de zaal te lopen. Fotograferen is meestal geen probleem op de binnenplaats, maar vraag toestemming voordat u mensen of het heiligdom fotografeert.

Voordat u terugrijdt, loop naar de rand van het terras aan de buitenkant. Beneden opent zich de vlakte die zich naar het zuiden uitstrekt, vlak en licht van kleur, met een laagje stof dat er in de zomer overheen hangt. Achter je zijn de gebouwen stil, op een deur na. Er is hier weinig dat je afleidt – geen verkeer, geen borden, geen muziek. Mensen hebben al heel lang op deze richel gestaan en naar hetzelfde uitzicht gekeken, en nu sta jij er ook even.