Klasztor Deyrulzafaran

Droga wznosi się coraz bardziej od Mardin, a hałas szybko cichnie. Zanim dotrzesz do bramy, usłyszysz cykady w suchej trawie i nic więcej. Wzgórza to nagie skały i niskie zarośla, bladozłote, niemal pozbawione cienia. Mury przed tobą zbudowano z tego samego kamienia, więc z daleka budynek wygląda jak fragment zbocza. Połóż dłoń na słupku bramy. Jest ciepły, gładki i zakurzony.

Wejdź na dziedziniec, a proporcje się zmienią. Budynki stoją dwupiętrowe wokół otwartego prostokąta, z arkadami, rzeźbionymi framugami i szerokim kamiennym tarasem z widokiem na równinę. Stoją tam donice z kwiatami. Przechodzi kot. Jeśli trwa nabożeństwo, możesz usłyszeć śpiewy z wnętrza – niskie, niespieszne, w języku innym niż turecki, arabski czy kurdyjski. To, co słyszysz, to forma aramejskiego.

To klasztor Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego, starożytnego kościoła chrześcijańskiego w tym regionie, który nadal odprawia nabożeństwa po aramejsku, języku spokrewnionym z tym używanym na Bliskim Wschodzie dwa tysiące lat temu. Jego syryjska nazwa upamiętnia Mor Hananyo, biskupa, który odbudował to miejsce w VIII wieku. Chrześcijanie zamieszkują to wzgórze od około V wieku. Jest to jeden z najstarszych, nieprzerwanie działających klasztorów na świecie.

Nazwa, której używa większość ludzi, Deyrulzafaran, pochodzi z języka arabskiego i oznacza klasztor szafranowy. Istnieją dwa wyjaśnienia, z których żadne nie jest udowodnione. Jedno mówi, że szafran został kiedyś dodany do zaprawy podczas budowy. Drugie mówi, że na tych zboczach rosły krokusy szafranowe. Spójrz na kamień w silnym popołudniowym świetle, a zrozumiesz, dlaczego nazwa się przyjęła – niezależnie od tego, która wersja jest prawdziwa – cały kompleks przybiera głęboki żółto-pomarańczowy kolor.

Przez długi okres swojej historii był siedzibą całego kościoła. Od 1160 do 1932 roku patriarcha Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego mieszkał i sprawował władzę w tych pomieszczeniach. Wysyłano stąd listy do kongregacji na Bliskim Wschodzie, w Indiach, a później w Europie. W 1932 roku siedziba klasztoru została przeniesiona do Syrii, a obecnie znajduje się w Damaszku. Klasztor nadal funkcjonował, ale z centrum administracyjnego przekształcił się w coś spokojniejszego.

Twój przewodnik prawdopodobnie najpierw zaprowadzi cię pod ziemię. Schody prowadzą w dół do niskiej komnaty bez okien. Sufit wykonany jest z bardzo dużych kamiennych płyt ułożonych obok siebie i spasowanych bez zaprawy. Na jednym końcu znajduje się mały otwór, przez który wpada snop światła. Lokalna tradycja głosi, że w tym pomieszczeniu oddawano cześć słońcu na długo przed powstaniem klasztoru. Niezależnie od tego, czy to prawda, pomieszczenie jest wyraźnie starsze niż to, co znajduje się nad nim.

Wróć na parter i spójrz na drzwi. Kilka z nich jest z ciężkiego orzecha, ciemnego od starości i manipulacji, oprawionego żelaznymi ćwiekami i rzeźbionymi panelami. Główne drzwi do kościoła są na tyle niskie, że większość dorosłych musi pochylić głowę, aby przejść. To celowe w wielu starych kościołach. Wewnątrz kościoła zwróć uwagę na kamienny tron, wiszące lampy, haftowaną zasłonę w poprzek sanktuarium i łuk nad ołtarzem, wycięty w pojedynczy, ozdobny pas.

Wzdłuż ścian jednej z komnat zobaczysz rząd nisz zamkniętych kamieniem. Spoczywają w nich szczątki patriarchów i biskupów, którzy stąd kierowali kościołem. Na płytach pokrywających wyryte są imiona i daty w syryjskim piśmie, jedna pod drugą, przez wiele stuleci. To zwięzły zapis instytucji. Stań na jednym końcu i czytaj wzdłuż rzędu – patrzysz na przywództwo kościoła, wmurowane w ścianę.

Oto szczegół, którego ludzie rzadko się spodziewają. W 1876 roku do tego klasztoru przywieziono prasę drukarską, przewiezioną tą samą drogą, którą ty szedłeś. Drukowała w języku syryjskim, arabskim i osmańsko-tureckim, produkując księgi liturgiczne i inne teksty dla społeczności w całym regionie. Była to jedna z pierwszych pras działających w tej części świata. Maszyna jest wystawiona, czarna i ciężka, w pomieszczeniu, w którym znajdują się również stare książki i matryce drukarskie.

XX wiek był trudny dla syryjskiej społeczności tego regionu. Jej liczebność gwałtownie spadła w trakcie i po I wojnie światowej, a później wiele rodzin wyemigrowało do Europy z powodów ekonomicznych i bezpieczeństwa. Wsie, w których kiedyś mówiono po syryjsku, opustoszały. W ostatnich latach niektóre rodziny powróciły i odrestaurowały domy na okolicznych terenach wiejskich. Społeczność jest tu niewielka, ale nie stanowi ekspozycji muzealnej, a kościół nadal jest czynny.

Dziś w klasztorze mieszka garstka duchownych i personelu, a także uczniowie, którzy przyjeżdżają, aby uczyć się języka syryjskiego i śpiewów. Zwiedzający są mile widziani, a przewodnik zazwyczaj oprowadzi ich w grupie. Zakryjcie ramiona i kolana. Jeśli traficie na nabożeństwo, poczekajcie z tyłu, zamiast przechodzić przez salę. Zdjęcia na dziedzińcu zazwyczaj są dozwolone, ale zapytajcie, zanim sfotografujecie ludzi lub sanktuarium.

Zanim wrócicie samochodem, podejdźcie do krawędzi tarasu od strony zewnętrznej. Równina otwiera się w dole i ciągnie na południe, płaska i blada, z wiszącym nad nią latem pyłem. Za tobą budynki są ciche, tylko gdzieś tam są drzwi. Niewiele tu rozprasza – brak ruchu ulicznego, znaków, muzyki. Ludzie stali na tej półce i patrzyli na ten sam widok przez bardzo długi czas, a teraz, przez kilka minut, ty też.