Sint-Nicolaaskerk

De sfeer verandert als je de trappen afdaalt. Buiten brandt de zon op de plastic daken van de kassen van Demre. Binnen is de steen koel en licht vochtig. Licht valt door een moderne overkapping boven je hoofd en verspreidt zich in bleke strepen over de vloer. Je hoort je eigen voetstappen op de oude bestrating. Ergens spreekt een groep mensen zachtjes een andere taal. De geur is die van stof, kalksteen en koude mortel. Dit is een van de oudste nog bestaande kerken aan de Turkse kust.

Demre heette in de oudheid Myra. Het was een van de belangrijkste steden van Lycië – de oude regio die dit kustgebied beslaat. In de vierde eeuw was er een man genaamd Nicolaas bisschop. Er is destijds weinig over zijn leven opgeschreven. De verhalen kwamen later. Er wordt gezegd dat hij in het geheim geld gaf aan mensen die het nodig hadden. Een verhaal beschrijft hoe hij 's nachts munten door een raam liet vallen. Overlevering, niet geschiedschrijving, is het belangrijkste wat we weten.

Het gebouw om je heen is niet het gebouw dat Nicolaas kende. Er zijn kerken boven zijn graf gebouwd, die meermaals beschadigd en herbouwd zijn. Wat er nu staat, is grotendeels middeleeuws werk, met hergebruikt ouder materiaal aan de binnenkant. Kijk naar de zuilen. Sommige passen niet bij elkaar. Steenhouwers gebruikten wat voorhanden was van eerdere bouwwerken in de buurt. De plattegrond is die van een basiliek – een lange hal met zijbeuken – met een koepelgedeelte en gewelfde kapellen die in verschillende perioden zijn toegevoegd.

Het graf trekt de meeste aandacht. In een zijbeuk staat een stenen sarcofaag met een gebroken deksel. Bezoekers hebben deze al lang geïdentificeerd als de begraafplaats van Nicolaas. De beenderen bevinden zich hier niet. In 1087 namen zeelieden en kooplieden uit Bari, in Zuid-Italië, de relieken mee uit Myra en vervoerden ze over zee. Er werd een basiliek voor hen gebouwd in Bari, waar ze nog steeds liggen. Venetië claimt ook een deel. Demre bewaart het lege graf.

Kijk naar beneden. De vloer is een van de mooiste dingen in de kerk. Kleine stukjes gekleurde steen zijn gesneden en in patronen geplaatst – cirkels, vierkanten, in elkaar grijpende banden. Ambachtslieden gebruikten marmer in grijs, wit, rood en groen. Sommige panelen zijn door voeten bijna helemaal gladgesleten. Andere hebben nog scherpe randen. Boven u, op de gewelven, zijn nog stukjes beschilderd pleisterwerk te zien. Figuren staan in rijen, hun gezichten vervaagd tot contouren. Vocht en de tand des tijds hebben het grootste deel van de verf weggevaagd.

De kerk was lange tijd helemaal niet zichtbaar. De rivier die langs Demre stroomt, voert slib mee vanuit de bergen. Overstromingen bedekten de benedenstad en de kerk liep vol met modder, bijna tot aan de bovenste muren. Die modder beschermde de vloeren en de schilderingen op de benedenverdieping. In de negentiende eeuw begonnen de opgravingen. Russische mecenassen, die Nicolaas als een belangrijke heilige vereerden, betaalden voor de restauratie. Sommige van hun toevoegingen, waaronder een klokkentoren, zijn nog steeds aanwezig.

De bisschop van deze stad werd via een lange omweg de Kerstman. In de Nederlandse traditie is hij Sinterklaas, die in december cadeaus brengt aan kinderen. Nederlandse kolonisten namen deze gewoonte mee naar Noord-Amerika. De naam werd ingekort. Schrijvers en illustratoren in de negentiende eeuw voegden de slee, de rendieren en het rode pak toe. De figuur bleef naar het noorden trekken tot hij op de pool woonde. Het begon hier, in een warm boerenstadje aan de Middellandse Zeekust.

Het metalen en glazen dak boven je hoofd is modern. Restaurateurs hebben het gebouwd om de regen van de schilderijen en vloeren te houden, omdat de gewelven het water niet meer betrouwbaar afvoeren. Het verandert het licht. In plaats van zonnestralen door de ramen, krijg je een egale grijze gloed. Sommige bezoekers vinden dat teleurstellend. Het is ook de reden dat het beschilderde pleisterwerk er nog steeds is. De restauratie gaat in gedeelten door, dus delen van de kerk kunnen tijdens je bezoek afgesloten zijn.

Elk jaar op 6 december houden geestelijken hier een dienst ter ere van de feestdag van de heilige. Orthodoxe pelgrims reizen vanuit verschillende landen om de dienst bij te wonen. Op gewone dagen zie je nog steeds mensen kleine offergaven bij het graf achterlaten – munten, foto's, opgevouwen briefjes. Medewerkers ruimen deze regelmatig op. Als je aankomt terwijl een groep aan het bidden is, ga dan even aan de kant staan en wacht. Het gebouw functioneert het grootste deel van het jaar als museum en een paar uur per dag als kerk.

Myra eindigde niet bij deze kerk. Op korte afstand bevindt zich een rotswand met Lycische graven, uitgehouwen in de klif. Ze zijn gehouwen in de vorm van houten huizen, met balken en zadeldaken die in steen zijn nagemaakt. Daaronder ligt een Romeins theater met rijen zitplaatsen en gebeeldhouwde maskers tussen de gevallen stenen. De twee locaties samen verklaren de geschiedenis van de stad: eerst een Lycische stad, daarna een Romeinse, vervolgens een christelijk pelgrimsoord en ten slotte landbouwgrond.

Buiten de poort is de moderne stad gebouwd rondom de landbouw. Kasen bedekken de vlakte met plastic zeilen die het licht van de weg erboven opvangen. Tomaten en paprika's groeien er het hele jaar door in. Op het plein staat een beeld van de Kerstman, compleet met zak en kinderen – een versie van Nicolaas die de bisschop niet zou herkennen. Winkels in de buurt verkopen iconen, keramische ornamenten en kleine beschilderde eieren aan bezoekers.

Sta even stil bij het graf voordat u vertrekt. Luister naar de geluiden in de ruimte – voetstappen, zachte stemmen, het gezoem van de ventilatoren. De vloer onder uw voeten is aangelegd door mensen die verwachtten dat er pelgrims overheen zouden lopen. U bent een van hen, wat u ook gelooft. Buiten staan de kassen nog steeds in de zon en daarachter verrijzen de bergen. De heilige verliet deze plek bijna duizend jaar geleden. De stad heeft desondanks zijn naam behouden.